 |
| Nhìn từ trên cao, hàng chục chiếc cọn nước xếp nối nhau dọc theo con suối như một “dàn nhạc” thiên nhiên - Ảnh: Đức Thiện |
Nhìn từ xa, hàng chục chiếc cọn nước xếp nối nhau dọc theo con suối như một “dàn nhạc” thiên nhiên, mỗi vòng quay là một nhịp điệu, mỗi tiếng nước đổ là một âm thanh sống động của núi rừng. Cảnh sắc ấy không chỉ gây ấn tượng thị giác, mà còn chạm đến cảm xúc sâu xa của những ai một lần ghé thăm.
Dấu ấn lao động sáng tạo của đồng bào vùng cao
Cọn nước, hay còn gọi là guồng nước, từ lâu đã trở thành phương thức dẫn thủy truyền thống của nhiều dân tộc vùng Tây Bắc như Thái, Tày, Dao… Tại Nà Khương, những chiếc cọn nước được dựng hoàn toàn thủ công bằng vật liệu tự nhiên như tre, nứa, gỗ rừng. Mỗi chiếc cọn có đường kính từ vài mét đến hàng chục mét, được thiết kế tinh tế để tận dụng tối đa sức nước.
 |
| Cọn nước từ lâu đã trở thành phương thức dẫn thủy truyền thống của nhiều dân tộc vùng Tây Bắc - Ảnh: Đức Thiện |
Không cần đến điện hay máy móc hiện đại, dòng nước chảy xiết chính là “động cơ” giúp cọn quay không ngừng. Khi bánh xe quay, những ống bương gắn quanh vành sẽ múc nước từ suối, đưa lên cao rồi đổ vào máng dẫn về ruộng. Quy trình tưởng chừng đơn giản ấy lại đòi hỏi sự tính toán chính xác về độ nghiêng, lực nước và cấu trúc lắp ghép.
Ông Lò Văn Chỉnh - Chủ tịch Hội Sinh vật cảnh tỉnh Lai Châu nhận định, cọn nước Nà Khương không chỉ là một công trình thủy lợi truyền thống, mà còn là “tác phẩm sinh vật cảnh” mang đậm dấu ấn văn hóa bản địa. Theo ông, giá trị của cọn nước nằm ở sự kết hợp hài hòa giữa yếu tố kỹ thuật, mỹ thuật và cảnh quan tự nhiên. Những bánh xe nước bằng tre, nứa không chỉ vận hành hiệu quả, mà còn tạo nên một không gian sinh thái sống động, gần gũi, thể hiện rõ triết lý sống thuận theo tự nhiên của đồng bào vùng cao.
 |
| Đằng sau mỗi chiếc cọn là bàn tay khéo léo và kinh nghiệm lâu đời của người dân bản địa - Ảnh: Đức Thiện |
Đằng sau mỗi chiếc cọn là bàn tay khéo léo và kinh nghiệm lâu đời của người dân bản địa. Đây không chỉ là công cụ sản xuất mà còn là kết tinh của tri thức dân gian, của sự thích nghi hài hòa với thiên nhiên. Trong bối cảnh biến đổi khí hậu và nhu cầu phát triển bền vững, những mô hình như cọn nước Nà Khương càng cho thấy giá trị đáng trân trọng.
Từ công cụ thủy lợi đến điểm hẹn du lịch trải nghiệm
Ngày nay, cọn nước Nà Khương không chỉ phục vụ sản xuất nông nghiệp, mà còn trở thành điểm đến hấp dẫn đối với du khách gần xa. Hình ảnh những bánh xe nước quay đều bên dòng suối trong veo, những chiếc cầu tre, chòi nghỉ lợp lá cùng không gian xanh mát đã tạo nên một bức tranh du lịch sinh thái đầy cuốn hút.
 |
| Ngày nay cọn nước Nà Khương trở thành điểm đến hấp dẫn đối với du khách gần xa - Ảnh: Đức Thiện |
Du khách đến đây không chỉ để ngắm cảnh mà còn được trải nghiệm đời sống bản địa: Đi cầu tre qua suối, ngồi bè tre trôi nhẹ theo dòng nước, hay đơn giản là thả chân xuống dòng suối mát lạnh, cảm nhận sự thư thái giữa thiên nhiên.
Chị Nguyễn Hải Yến, đến từ phường Tân Phong (tỉnh Lai Châu), chia sẻ: “Dù là người Lai Châu nhưng đây là lần đầu tôi đến Nà Khương. Cảm giác rất khác biệt, vừa gần gũi, vừa mới mẻ. Những chiếc cọn nước quay đều tạo nên một không gian rất ‘chữa lành’. Tôi nghĩ nơi này không chỉ đẹp, mà còn mang nhiều ý nghĩa về văn hóa, rất đáng để giới thiệu rộng rãi hơn”.
 |
| Chị Nguyễn Hải Yến cùng bạn bè lưu lại khoảnh khắc đẹp bên con nước Nà Khương - Ảnh: Đức Thiện |
Không chỉ du khách trong tỉnh, Nà Khương còn thu hút nhiều người từ các địa phương khác. Chị Trần Thị Xuân (Lào Cai) bày tỏ: “Tôi từng thấy cọn nước ở nhiều nơi, nhưng ở đây có quy mô lớn và cảnh quan rất hài hòa. Điều tôi ấn tượng là sự nguyên bản, không bị bê tông hóa quá nhiều, vẫn giữ được nét tự nhiên. Đây là điểm cộng rất lớn trong phát triển du lịch hiện nay”.
Trong khi đó, chị Phùng Minh Nguyệt (Ninh Bình) lại bị cuốn hút bởi sự kết hợp giữa cảnh quan và con người: “Không chỉ có cọn nước đẹp, người dân ở đây cũng rất thân thiện. Tôi thích nhất là được trải nghiệm đi bè tre và chụp ảnh bên những hàng cọn nước. Đây thực sự là một điểm đến ‘đáng nhớ’ trong hành trình khám phá Tây Bắc của tôi”.
Giữ nhịp quay cọn nước - giữ hồn bản giữa dòng chảy hiện đại
Sự phát triển của du lịch đã mang lại nhiều cơ hội cho Nà Khương, từ việc tạo thêm sinh kế cho người dân đến quảng bá hình ảnh địa phương. Tuy nhiên, điều đặt ra là làm thế nào để phát triển mà không làm mất đi giá trị nguyên bản của cọn nước và không gian văn hóa đi kèm.
 |
| Sự phát triển của du lịch đã mang lại nhiều cơ hội cho Nà Khương - Ảnh: Đức Thiện |
Thực tế cho thấy, một số điểm du lịch khi phát triển quá nhanh đã rơi vào tình trạng thương mại hóa, làm biến dạng cảnh quan và mai một bản sắc. Với Nà Khương, việc giữ gìn những chiếc cọn nước truyền thống, cả về hình thức lẫn cách vận hành, là yếu tố then chốt để duy trì sức hấp dẫn lâu dài.
Ông Lò Văn Chỉnh - Chủ tịch Hội Sinh vật cảnh tỉnh Lai Châu cũng cho rằng, trong bối cảnh phát triển du lịch hiện nay, cọn nước Nà Khương có tiềm năng trở thành điểm nhấn đặc sắc nếu được bảo tồn và khai thác đúng hướng. “Điều quan trọng là phải giữ được tính nguyên bản, không làm mất đi cấu trúc truyền thống và cảnh quan xung quanh. Khi đó, cọn nước không chỉ là di sản của riêng địa phương, mà còn có thể trở thành biểu tượng văn hóa của Lai Châu” - ông Chỉnh nhấn mạnh.
Cọn nước không chỉ là một công trình vật chất, mà còn là biểu tượng của lối sống gắn bó với thiên nhiên. Mỗi vòng quay là một nhịp sống, một câu chuyện về sự cần cù, sáng tạo và tinh thần cộng đồng. Nếu mất đi điều đó, Nà Khương sẽ khó giữ được “linh hồn” riêng giữa vô vàn điểm đến khác.
 |
| Cọn nước Nà Khương không chỉ là một điểm đến du lịch, mà còn là minh chứng cho sự hòa hợp giữa con người và thiên nhiên - Ảnh: Đức Thiện |
Do đó, việc bảo tồn cần đi đôi với khai thác hợp lý. Chính quyền địa phương và người dân cần có sự phối hợp chặt chẽ trong quy hoạch, đảm bảo không gian sinh thái được giữ vững, đồng thời nâng cao chất lượng dịch vụ du lịch. Những trải nghiệm mang tính bản địa, như hướng dẫn làm cọn nước, giới thiệu văn hóa dân tộc hay ẩm thực truyền thống, có thể là hướng đi bền vững.
Cọn nước Nà Khương, với vẻ đẹp mộc mạc nhưng đầy sức sống, không chỉ là một điểm đến du lịch, mà còn là minh chứng cho sự hòa hợp giữa con người và thiên nhiên. Trong dòng chảy của thời đại, khi nhiều giá trị truyền thống đứng trước nguy cơ mai một, những vòng quay bền bỉ của cọn nước như nhắc nhở về một lối sống chậm, sâu và gắn kết hơn.
Đến với Nà Khương, người ta không chỉ tìm thấy một khung cảnh đẹp, mà còn cảm nhận được nhịp đập của văn hóa, của ký ức và của những giá trị bền vững đang được gìn giữ từng ngày. Và có lẽ, chính điều đó đã làm nên sức hút rất riêng cho vùng đất này, nơi mỗi vòng quay của cọn nước là một vòng quay của hồn bản Tây Bắc.
