 |
| Hàng vạn cây Bách xanh núi đá đang được trồng và nhân giống tại Bách Xanh Garden Lai Châu - Ảnh: Đức Thiện. |
Từ cây mẹ giữa núi rừng
Tại bản Mào Phô, xã Tả Lèng, tỉnh Lai Châu, Bách Xanh Garden của gia đình anh Đinh Hồng Dương đang lặng lẽ thực hiện một công việc nhiều ý nghĩa, đó là: Gìn giữ và nhân giống Bách xanh núi đá - loài cây quý từng hiện diện trong những cánh rừng vùng cao.
 |
| Bách Xanh Garden đang lặng lẽ thực hiện gìn giữ và nhân giống Bách xanh núi đá - Ảnh: Đức Thiện |
Từ 20 cây mẹ được bảo tồn, hạt được thu hái, tuyển chọn, gieo ươm và chăm sóc thành cây giống. Khi nguồn cây con từng bước được chủ động, câu chuyện bảo tồn cũng mở sang một hướng đi: Không chỉ giữ những cây đang có, mà tạo thêm những thế hệ Bách xanh mới.
Những cây giống sau đó được đưa đi gây trồng; cây có dáng đẹp được nuôi làm cảnh quan, những cá thể có tố chất về gốc, thân, cành được tuyển chọn làm phôi để tiếp tục tạo tác thành bonsai.
 |
| Anh Đinh Hồng Dương - Chủ trang trại Bách Xanh Garden (bên phải) và anh Nguyễn Thanh Định - Phó Chủ tịch Hội Sinh vật cảnh tỉnh Lai Châu bên tác phẩm Bách xanh núi đá - Ảnh: Đức Thiện |
“Những cây này được tạo nên từ quá trình nhân giống, thay vì tìm kiếm cây trong tự nhiên để đưa về làm cảnh. Đây cũng là hướng đi mà Bách Xanh Garden lựa chọn bảo tồn gắn với nhân giống, để từ những cây được gìn giữ có thể tạo ra nhiều cây hơn, qua đó mở thêm giá trị về cảnh quan, sinh vật cảnh, kinh tế và sinh kế” - Anh Đinh Hồng Dương chia sẻ.
Mỗi người một cách chơi
Đến Bách Xanh Garden tìm cây, anh Nguyễn Trung Dũng, tổ 9, phường Tân Phong, dành nhiều thời gian quan sát từng chậu Bách xanh. Bộ gốc, đường thân, vị trí cành…, được anh ngắm nghía từ nhiều góc độ trước khi quyết định lựa chọn.
“Tôi thích cây đã có dáng cơ bản vì nhìn vào đã hình dung được hướng phát triển sau này. Nhưng mua về không có nghĩa là cây đã hoàn thiện. Mình vẫn tiếp tục nuôi, cắt tỉa, chỉnh từng cành, từng tán theo ý mình. Cây thay đổi qua từng năm và dần mang dấu ấn của chính người chơi” - Anh Dũng cho biết.
 |
| Anh Nguyễn Trung Dũng (áo trắng) ưng ý tìm những cây Bách xanh núi đá bắt đầu thành hình để tiếp tục hoàn thiện - Ảnh: Đức Thiện |
Nếu anh Dũng tìm một cây đã bắt đầu thành hình để tiếp tục hoàn thiện, thì ông Đỗ Xuân Thủy, bản Xin Chải, phường Tân Phong, lại bị cuốn hút bởi những cây còn mộc. Một thân cây với vài cành co, lắc tự nhiên, với người chưa chơi bonsai có thể chưa có nhiều điểm đặc biệt. Nhưng với người chơi cây, bộ gốc, đường chạy của thân và vị trí từng cành lại gợi mở cả một dáng cây của nhiều năm sau.
“Tôi thích cây phôi. Cây còn mộc thì mình được tự nghĩ thế, chọn cành rồi uốn từng chút một. Mua một cây đẹp sẵn về chủ yếu là chăm, còn chơi phôi thì mình được làm cây. Có khi vài năm mới ra được dáng mình muốn, nhưng chính thế mới thú. Sau này nhìn cây đẹp lên, mình biết trong đó có công sức và ý tưởng của chính mình” - Ông Thủy nói.
 |
| Ông Đỗ Xuân Thủy lựa chọn cây phôi để được làm cây - Ảnh: Đức Thiện |
Với ông Thủy, Bách xanh còn hấp dẫn bởi những giá trị tinh thần mà người chơi gửi gắm vào cây. Loài cây xanh bền, dáng khỏe khoắn, theo quan niệm của người chơi cây còn mang ý nghĩa phong thủy, thích hợp với không gian sân vườn cũng như nghệ thuật bonsai.
Hai người, hai cách chơi. Một người chọn cây đã có dáng để tiếp tục hoàn thiện; một người bắt đầu từ phôi để tự tay tạo tác. Nhưng họ gặp nhau ở một điểm: Bách xanh núi đá đang dần được nhìn nhận như một chất liệu sống cho nghệ thuật bonsai.
Mở lối cho một dòng cây bản địa
Sanh, si, duối, tùng, ổi… vốn đã quen thuộc với giới sinh vật cảnh. Mỗi loài mang một đặc tính, một vẻ đẹp và một ngôn ngữ tạo tác riêng. Bách xanh núi đá lại có câu chuyện của mình. Đó là một loài cây bản địa quý, gắn với thiên nhiên và câu chuyện bảo tồn ở Lai Châu. Khi nguồn giống được chủ động, việc tuyển phôi, lựa cây, tạo dáng và phát triển Bách xanh thành cây cảnh, bonsai không chỉ tạo thêm một lựa chọn cho người chơi, mà còn mở ra hướng phát huy giá trị của chính loài cây bản địa.
 |
| Anh Nguyễn Thanh Định, Phó Chủ tịch Hội Sinh vật cảnh tỉnh Lai Châu đánh giá cao việc Bách xanh Garden đã chủ động nhân giống và là cơ sở bảo tồn Bách xanh núi đá được cấp mã số - Ảnh: Đức Thiện |
Theo anh Nguyễn Thanh Định, Phó Chủ tịch Hội Sinh vật cảnh tỉnh Lai Châu, Bách xanh núi đá hiện đã được chủ động nhân giống và cơ sở bảo tồn được cấp mã số. “Nếu tiếp tục tuyển chọn những phôi đẹp, nghiên cứu kỹ thuật chăm sóc, tạo tác và hình thành cộng đồng người chơi, loài cây này có tiềm năng trở thành một dòng bonsai, sinh vật cảnh có giá trị thẩm mỹ và kinh tế” - Anh Định nhấn mạnh.
Bách xanh cũng không nhất thiết phải bắt đầu bằng một cây lớn. Người mới chơi có thể chọn cây đã được tạo dáng cơ bản; người có kinh nghiệm tìm đến phôi để tự định hình; còn với những người không chơi bonsai, một cây Bách xanh dáng tự nhiên vẫn có thể trở thành điểm nhấn trong sân vườn.
 |
| Nhiều cây giống Bách xanh núi đá đang được vận chuyển đến khách hàng - Ảnh: Đức Thiện |
Từ một khoảng sân nhỏ, một chậu bonsai có thể tạo nên nét riêng. Với khuôn viên rộng hơn, Bách xanh có thể trở thành cây cảnh quan. Những homestay, điểm du lịch, nhà hàng, quán cà phê hay không gian công cộng cũng có thể lựa chọn cây bản địa để tạo dấu ấn. Và với người mê bonsai, một cây giống nhỏ hôm nay hoàn toàn có thể trở thành khởi đầu cho một tác phẩm của nhiều năm sau.
Chơi cây quý, trước hết phải rõ nguồn gốc
Tiềm năng phát triển Bách xanh thành cây cảnh, bonsai cũng đặt ra một yêu cầu không thể bỏ qua: Thú chơi phải song hành với bảo tồn và tuân thủ pháp luật. Bách xanh thuộc nhóm thực vật rừng nguy cấp, quý, hiếm (IIA), được quản lý theo quy định pháp luật về lâm nghiệp. Bởi vậy, với một loài cây quý, “lý lịch” của cây trở thành điều người chơi cần đặc biệt quan tâm.
 |
| Bách Xanh Garden, cơ sở đã được Cơ quan Kiểm lâm cấp Mã số cơ sở trồng đối với Bách xanh núi đá (Calocedrus rupestris), theo hình thức trồng cây nhân tạo, phục vụ kinh doanh trong nước - Ảnh: Đức Thiện |
Anh Nguyễn Thanh Định, Phó Chủ tịch Hội Sinh vật cảnh tỉnh Lai Châu cũng cho rằng, thú chơi chỉ thực sự có ý nghĩa khi góp phần làm tăng số lượng cây, thay vì tạo thêm áp lực đối với quần thể ngoài tự nhiên. Người chơi nên lựa chọn cây được nhân giống tại các cơ sở hoạt động hợp pháp, có nguồn gốc và hồ sơ lâm sản rõ ràng.
Tại Bách Xanh Garden, cơ sở đã được Cơ quan Kiểm lâm cấp Mã số cơ sở trồng đối với Bách xanh núi đá (Calocedrus rupestris), theo hình thức trồng cây nhân tạo, phục vụ kinh doanh trong nước. Việc lựa chọn cây có nguồn gốc rõ ràng vì thế không chỉ góp phần bảo vệ Bách xanh ngoài tự nhiên, mà còn giúp người chơi hạn chế những rủi ro pháp lý.
Khi bảo tồn tạo thêm giá trị
Từ những cây mẹ được gìn giữ, hạt được thu hái, cây con được ươm lên rồi tiếp tục tuyển chọn và nuôi dưỡng. Những mầm cây ấy có thể được đưa đi gây trồng để nhiều năm sau trở thành cây lớn; có thể trở thành cây cảnh quan; hoặc được tuyển làm phôi, đưa lên chậu và qua bàn tay người chơi trở thành một tác phẩm bonsai.
Ở mỗi con đường, cây đều tiếp tục sống và lớn lên. Cách làm này cũng từng bước tạo ra những giá trị kinh tế từ chính hoạt động bảo tồn. Có người làm công việc ươm giống, chăm sóc cây; có người tạo phôi, tạo dáng; người dân có thêm khả năng phát triển cây trồng; người yêu sinh vật cảnh có thêm một chất liệu mới. Quan trọng hơn, khi nhu cầu sử dụng cây được nhân giống hợp pháp tăng lên, đó cũng là động lực để tiếp tục nhân cây.
 |
| Ông Phong Vĩnh Cường - Chủ tịch UBND xã Tả Lèng đánh giá cao hướng đi của Bách Xanh Garden - Ảnh: Đức Thiện |
Ông Phong Vĩnh Cường, Chủ tịch UBND xã Tả Lèng, đánh giá cao hướng đi của Bách Xanh Garden khi không dừng lại ở việc giữ cây quý, mà chủ động nhân giống để tạo thêm nhiều cây Bách xanh. Từ cây giống, cây cảnh quan đến bonsai, mô hình từng bước phát huy giá trị cây bản địa, đồng thời mở ra khả năng tạo việc làm và sinh kế.
“Điều đáng chú ý là ở đây, bảo tồn không nhất thiết đứng đối lập với giá trị kinh tế. Khi cây quý được nhân giống bài bản và sử dụng đúng pháp luật, chính giá trị của cây có thể trở thành động lực để con người tiếp tục nhân cây và gìn giữ lâu dài” - Ông Cường nhấn mạnh.
Từ một khu vườn đến khả năng nhân rộng
Những kết quả bước đầu tại Bách Xanh Garden cũng đặt ra câu chuyện lớn hơn: Làm thế nào để kinh nghiệm nhân giống không chỉ nằm trong phạm vi một cơ sở mà có thể được nghiên cứu, chuẩn hóa và nhân rộng. Đó là quá trình cần từng bước hoàn thiện từ lựa chọn hạt, xử lý hạt giống, giá thể, điều kiện ươm, chăm sóc cây con đến tiêu chuẩn cây xuất vườn.
 |
 |
| Một cây Bách xanh núi đá trưởng thành - Ảnh: Đức Thiện |
Theo ông Phong Vĩnh Cường, từ thực tế Bách Xanh Garden đã chủ động nhân giống Bách xanh núi đá, xã Tả Lèng đang chỉ đạo nghiên cứu việc đặt hàng cơ sở xây dựng quy trình kỹ thuật ươm, nhân giống loài cây này. Nếu những kinh nghiệm thực tiễn được nghiên cứu, đánh giá và chuẩn hóa thành quy trình kỹ thuật phù hợp, giá trị của Bách xanh sẽ không còn chỉ nằm trong phạm vi một khu vườn.
Người dân có điều kiện có thể tham gia ươm giống. Người có đất có thể gây trồng. Những cây có tố chất được tuyển làm phôi bonsai; cây khác phát triển thành cây cảnh quan. Từ một loài cây bản địa có thể hình thành nhiều sản phẩm, nhiều công việc và những hướng sinh kế khác nhau. Xa hơn, từ một cơ sở bảo tồn ban đầu có thể hình thành một cộng đồng cùng trồng, cùng nhân giống và cùng gìn giữ Bách xanh.
Từ một mầm cây đến một tác phẩm
Bonsai vốn là nghệ thuật của sự kiên nhẫn. Một cành cây được uốn hôm nay có thể phải qua nhiều mùa mới ổn định. Một thân cây nhỏ cần nhiều năm để trở nên già dặn. Người chơi có thể định hướng dáng cây, nhưng không thể bắt thời gian đi nhanh hơn. Bởi vậy, một cây bonsai được nuôi lâu năm thường mang theo câu chuyện của chính người trồng.
 |
| Anh Đinh Hồng Dương - Chủ trang trại Bách Xanh Garden (bên phải) và khách tham quan bên tác phẩm Bách xanh núi đá - Ảnh: Đức Thiện. |
Đó có thể là năm đầu tiên mua cây, lần đầu lựa cành, lần đầu uốn dáng, hay một mùa cây bật chồi mới. Mười năm, hai mươi năm sau, cây không còn đơn thuần là vật trang trí, mà có thể trở thành một phần ký ức của gia đình, được trao lại cho thế hệ sau.
Với Bách xanh núi đá, câu chuyện ấy có thêm một tầng ý nghĩa. Một cây phôi được người chơi mang về hôm nay, là thêm một cây Bách xanh được trồng và chăm sóc. Một tác phẩm đẹp có thể khiến nhiều người biết đến loài cây này hơn. Một người chơi thành công có thể truyền cảm hứng cho những người khác.
Từ một cây mẹ cho hạt, những cây con được ươm lên. Từ vườn ươm, chúng đi đến những khu vườn, khuôn viên, điểm du lịch và những chậu bonsai. Cứ như vậy, tình yêu với một loài cây có thể lan đi cùng chính những mầm cây.
 |
| Một góc Bách Xanh Garden - Ảnh: Đức Thiện. |
Bảo tồn Bách xanh vì thế không chỉ là giữ lại những cây đang còn trong tự nhiên. Một hướng bảo tồn bền vững còn là làm cho Bách xanh được sinh sôi nhiều hơn, được trồng nhiều hơn và ngày càng có thêm những người dành đất, thời gian và công sức để chăm sóc loài cây quý này.
Từ bảo tồn đến nhân giống, từ một cây non đến một dáng bonsai, đó có thể là một hành trình để Bách xanh núi đá bước ra khỏi câu chuyện “cần được bảo vệ”, để thực sự sống, sinh sôi và hiện diện trong cộng đồng. Bởi với một loài cây quý, trồng thêm được một cây hôm nay cũng là gieo thêm một cơ hội cho ngày mai.
