Những ngày cận Tết Nguyên đán, làng trầu "tiến vua" ở thôn Văn Sơn, xã Thạch Khê, tỉnh Hà Tĩnh lại bước vào mùa bận rộn nhất trong năm. Trên những giàn tre phủ kín màu xanh, người dân tất bật hái từng chiếc lá trầu to, dày, bóng mướt để kịp giao cho thương lái. Nghề trồng “trầu tiến vua” – vốn đã tồn tại hàng trăm năm – tiếp tục mang lại nguồn thu ổn định, giúp nhiều gia đình có một cái Tết đủ đầy.
Văn Sơn là ngôi làng cổ nằm dưới chân núi Móc, trước đây thuộc xã Kiều Mộc. Theo các tài liệu và truyền khẩu trong làng, nơi đây được xem là vùng đất hội tụ khí hậu và thổ nhưỡng đặc biệt, tạo điều kiện cho cây trầu phát triển khác biệt so với nhiều địa phương khác.
 |
| Nghề trồng “trầu tiến vua” – vốn đã tồn tại hàng trăm năm – tiếp tục mang lại nguồn thu ổn định, giúp nhiều gia đình có một cái Tết đủ đầy. Ảnh: Báo Hà Tĩnh. |
Giống trầu gắn với tên gọi “tiến vua” có nguồn gốc từ dòng họ Phạm Công – một dòng họ lớn tại địa phương. Khoảng đầu thế kỷ XV, danh tướng Phạm Khắc Luận, người làng Văn Sơn, cùng Lê Khôi theo vua Lê Lợi đánh đuổi giặc Minh. Sau khi lập công, ông được đổi tên thành Phạm Công Luận và phong chức Thái úy Ninh Quốc Công.
Theo truyền thuyết được lưu giữ trong dòng họ, Phạm Công Luận cùng con rể là Tiến sĩ Nguyễn Bá Niên từng mang trầu cau quê hương ra kinh thành dâng vua. Những miếng trầu cánh phượng, cau bổ ngũ phúc dù trải qua hành trình dài vẫn giữ được độ tươi, thậm chí bén rễ nảy mầm. Cảm kích trước hương vị và sự tươi ngon đặc biệt, vua Lê Lợi đã đặt tên cho loại trầu này là “trầu tiến vua”.
Từ đó, nghề trồng trầu được duy trì, truyền từ đời này sang đời khác trong dòng họ Phạm Công và lan rộng ra toàn thôn. Đến nay, thôn Văn Sơn là nơi tập trung nhiều hộ trồng trầu nhất xã Đỉnh Bàn, với hơn 100 hộ tham gia.
Theo người dân địa phương, “trầu tiến vua” có lá dày, màu xanh đậm, mùi thơm và vị cay đặc trưng. Điều đặc biệt là giống trầu này chỉ sinh trưởng tốt khi trồng tại Văn Sơn. Người dân cho biết, nếu mang giống trầu địa phương khác về trồng thì cây thường còi cọc, kém phát triển, trong khi giống trầu của làng đem đi nơi khác cũng khó đạt chất lượng tương đương.
Cách trồng trầu ở đây vẫn giữ nhiều yếu tố truyền thống. Cây trầu được trồng trên giàn tre, không sử dụng giàn bê tông hay cốt thép vì cho rằng sẽ ảnh hưởng đến chất lượng lá. Phân bón chủ yếu là phân chuồng và phân vi sinh, hạn chế tối đa phân hóa học và thuốc bảo vệ thực vật.
Ông Phạm Công Nhứ, đời thứ 21 của dòng họ Phạm Công, hiện trồng khoảng 250 gốc trầu cho biết, trầu có thể cho thu hoạch quanh năm, nhưng cao điểm nhất vẫn là dịp lễ, rằm và đặc biệt là những ngày giáp Tết. Ngày thường, gia đình ông thu về khoảng 300.000 đồng mỗi ngày từ việc bán trầu. Vào cao điểm cuối năm, thu nhập có thể lên tới tiền triệu mỗi ngày.
“Cây trầu không quá vất vả nhưng dễ bị sâu bệnh, sợ úng nước. Nếu một cây bị bệnh mà không xử lý kịp thì có thể lây lan rất nhanh,” ông Nhứ nói.
Việc hái trầu cũng đòi hỏi sự tỉ mỉ. Người dân thường dùng móng tay bấm cuống, giữ lại đoạn dài 2–3 cm, không dùng dao hay kéo. Mỗi cành chỉ để lại 3–5 lá đạt chuẩn, những lá nhỏ hoặc hỏng sẽ được tỉa bỏ để cây phát triển đồng đều.
Không chỉ mang lại giá trị kinh tế, trầu tiến vua còn gắn với yếu tố văn hóa, tín ngưỡng. Một số hộ cho biết trong quá trình chăm sóc, họ kiêng để người lạ hoặc vật nuôi vào vườn trầu, coi đây là bí quyết được truyền lại qua nhiều thế hệ.
Năm 2016, nghề trồng trầu tiến vua của dòng họ Phạm Công được Hiệp hội Làng nghề Việt Nam vinh danh trong “Bảng vàng gia tộc nghề truyền thống Việt Nam”. Đến năm 2021, UBND tỉnh Hà Tĩnh công nhận Văn Sơn là làng nghề truyền thống.
Giữa nhịp sống hiện đại, những giàn trầu xanh mướt ở Văn Sơn vẫn được gìn giữ như một phần ký ức văn hóa của làng quê Hà Tĩnh. Với người dân nơi đây, mỗi chiếc lá trầu không chỉ là sản phẩm hàng hóa, mà còn là niềm tự hào về một nghề truyền thống đã đồng hành cùng làng suốt nhiều thế kỷ.
