Gian nan giữ nghề tổ
Làng nón ngựa Phú Gia nằm ở thôn Phú Gia, xã Xuân An, tỉnh Gia Lai, cách Quy Nhơn khoảng 40km. Giữa cái nắng gay gắt của buổi trưa, Nghệ nhân Ưu tú Đỗ Văn Lan, thường được gọi thân mật là ông Ba Lan, vẫn miệt mài ngồi thêu từng đường nét trên chiếc nón ngựa đặt từ nhiều tuần trước.
 |
| Nghệ nhân Ưu tú Đỗ Văn Lan, thường được gọi thân mật là ông Ba Lan, ở tuổi 80 vẫn miệt mài theo nghề làm nón. Ảnh: DT&PT. |
Ở tuổi 80, ông vẫn có thể ngồi hàng giờ bên khung nón, đôi tay thoăn thoắt với từng mũi khâu. Với ông, làm nón không chỉ là công việc mà còn là cách giữ lại nghề tổ mà gia đình đã truyền qua nhiều thế hệ.
Theo nghệ nhân Ba Lan, một chiếc nón ngựa Phú Gia đạt chuẩn phải được làm rất công phu, từ khâu chọn nguyên liệu đến tạo khung, lợp lá và trang trí. Có những chiếc phải mất cả tháng, thậm chí gần hai tháng mới hoàn thiện.
“Làm một chiếc nón giống như xây một căn biệt thự. Mọi chi tiết đều phải đẹp, chắc chắn và cân đối”, ông Ba Lan chia sẻ.
Nghề làm nón ngựa ở Phú Gia đã tồn tại hơn 300 năm, nhưng nguồn gốc chính xác của nghề và danh tính người được xem là tổ nghề đến nay vẫn chưa được xác định rõ. Ông Ba Lan cho biết mình là truyền nhân đời thứ tư của dòng họ Đỗ, một gia đình có nhiều thế hệ gắn bó với nghề.
Trong đó, cụ Đỗ Đạt, còn được gọi là Thủ Tiện, được xem là một trong những nghệ nhân tài hoa của làng.
Bí quyết nằm ở khâu chọn nguyên liệu
Theo ông Ba Lan, nguyên liệu làm nón ngựa Phú Gia gồm ba thành phần chính là lá kè mỡ, cây giang và rễ dứa. Mỗi loại đều phải được lựa chọn đúng độ tuổi mới có thể tạo nên một chiếc nón vừa đẹp vừa bền.
Lá kè mỡ phải đạt độ già vừa phải, không quá non cũng không quá già để khi hoàn thiện có màu trắng vàng tự nhiên. Cây giang thường được chọn khi khoảng hai năm tuổi, vừa đủ độ dẻo và chắc để tạo khung. Trong khi đó, rễ dứa phải có độ tuổi khoảng bốn năm mới đủ dai để uốn vành nón.
 |
| Nguyên liệu để làm ra chiếc nón Phú Gia. |
Ngày trước, người thợ còn lấy từng sợi từ lá dứa, đập dập rồi ngâm trong hồ nước khoảng một tuần trước khi sử dụng. Ngày nay, các nghệ nhân có thể sử dụng chỉ màu và cước, nhưng nhiều kỹ thuật truyền thống vẫn được gìn giữ.
Một chiếc nón hoàn chỉnh phải trải qua khoảng 10 công đoạn. Trong đó, ba khâu khó nhất là đan sườn nón, lợp lá và thêu, đính hoa văn.
Các họa tiết trang trí có thể được làm từ bạc, vàng, đồng, mai rùa cùng nhiều chất liệu khác. Nhờ lựa chọn nguyên liệu kỹ lưỡng và kỹ thuật xử lý đặc biệt, những chiếc nón có thể được bảo quản qua hàng trăm năm mà vẫn giữ được hình dáng ban đầu.
65 năm không rời nghề
Ông Ba Lan bắt đầu học nghề từ năm 9 tuổi. Nhờ năng khiếu cùng sự kiên trì, ông sớm được cha và ông nội đánh giá là người có khả năng tiếp thu nghề nhanh.
Hơn 65 năm gắn bó với nghề, ông đã chứng kiến nhiều giai đoạn thăng trầm của làng nón Phú Gia. Có thời điểm chợ nón Gò Găng trở thành địa điểm giao thương nổi tiếng. Chợ thường họp vào đêm khuya, dưới ánh đèn dầu, người mua và người bán từ nhiều nơi tìm về.
 |
| Những chiếc nón được thành hình nhờ đôi bàn tay điêu luyện của ông Ba Lan. |
Tuy nhiên, sự thay đổi của thị trường và sự xuất hiện của nhiều sản phẩm hiện đại khiến nghề truyền thống đứng trước nguy cơ mai một. Không ít nghệ nhân phải bỏ nghề vì không tìm được đầu ra.
Riêng ông Ba Lan vẫn quyết tâm ở lại với nghề, ghi nhớ lời cha và ông nội căn dặn phải cố gắng gìn giữ nghề tổ. Ông truyền nghề cho con cháu, đồng thời tìm kiếm thị trường mới để những chiếc nón làm ra có đầu ra ổn định.
Bước ngoặt đến vào năm 2008, khi Festival Tây Sơn - Bình Định được tổ chức. Những chiếc nón ngựa Phú Gia gây ấn tượng mạnh với du khách trong và ngoài nước. Tại nhiều sự kiện văn hóa lớn, sản phẩm cũng được lựa chọn để trưng bày, giới thiệu.
Từ đó, nghề làm nón của ông Ba Lan dần hồi sinh. Những sản phẩm làm ra thường được khách hàng tìm mua, trong đó có cả khách nước ngoài.
Năm 2013, tỉnh Bình Định cũ từng tuyển chọn 105 người thuộc hộ nghèo, cận nghèo và những người yêu thích nghề truyền thống về làng Phú Gia học nghề từ ông Ba Lan. Đến nay, ông vẫn duy trì việc truyền dạy cho thế hệ trẻ, trong đó có cả những sinh viên ngành kiến trúc từ TPHCM tìm đến học hỏi kỹ thuật làm nón.
 |
| Những chiếc nón truyền thống ở làng Phú Gia đã vươn ra quốc tế qua internet và những NTK thời trang áo dài tổ chức các show thời trang ở quốc tế. |
Không chỉ được biết đến trong nước, nón Phú Gia còn từng xuất hiện trong các chương trình quảng bá văn hóa Việt Nam ở nước ngoài.
Chiếc nón gắn với nghĩa quân Tây Sơn
Nón ngựa Phú Gia không đơn thuần là một vật dụng che mưa, che nắng mà còn gắn với lịch sử vùng đất Bình Định và phong trào Tây Sơn.
Theo lời kể của nghệ nhân Ba Lan, xưa kia nón chủ yếu được làm cho vua, quan và những người cưỡi ngựa. Những chiếc nón cao cấp thường được trang trí cầu kỳ, bên trong có thể thêu các hình tượng tứ linh gồm Long, Lân, Quy, Phụng.
Đặc biệt, vào thời vua Quang Trung, nón ngựa Phú Gia được cho là gắn với đội quân Tây Sơn trong những cuộc hành quân thần tốc.
 |
| Những chiếc nón ngựa có chụp bằng kim loại quý đã cả trăm năm, vô cùng quý giá. |
Mỗi chiếc nón hiện có giá trị khác nhau tùy chất liệu, độ tinh xảo và tuổi đời. Những chiếc nón phổ thông tại nhà ông Ba Lan có giá từ khoảng 700.000 đồng. Trong khi đó, những chiếc nón cổ hàng trăm năm tuổi, có chụp bằng vàng, bạc hoặc các kim loại quý và được trang trí công phu, có thể được định giá lên tới hàng trăm triệu đồng.
Ông Ba Lan hiện lưu giữ ít nhất 7 chiếc nón cổ. Có chiếc được trả giá hơn 100 triệu đồng nhưng ông không bán bởi xem đó là những hiện vật quý gắn với lịch sử của làng nghề.
Trong số đó có một chiếc được ông cho biết có niên đại từ năm 1788, từng được nghĩa quân Tây Sơn sử dụng. Chiếc nón dành cho quân lính thường có phần chóp bằng chì pha kim loại khác và không trang trí tứ linh.
Một chiếc nón khác do cụ Đỗ Đạt làm cách đây hơn 126 năm cũng được ông Ba Lan lưu giữ. Chiếc nón có phần chóp bằng vật liệu đồi mồi, trong khi phần lá và hệ thống khung sườn vẫn còn khá nguyên vẹn. Dù nhiều người từng hỏi mua với giá 100–200 triệu đồng, ông vẫn nhất quyết giữ lại.
Với ông, giá trị của những chiếc nón cổ không nằm đơn thuần ở số tiền có thể mua bán mà còn ở câu chuyện lịch sử, kỹ thuật và công sức của những thế hệ nghệ nhân đã tạo nên chúng.
Giữ nghề để phát triển làng nghề
Từ một nghề thủ công đứng trước nguy cơ mai một, nón ngựa Phú Gia đang từng bước tìm được hướng đi mới thông qua du lịch, văn hóa và thị trường hiện đại.
Theo lãnh đạo tỉnh Gia Lai, việc bảo tồn làng nghề không chỉ nhằm gìn giữ một giá trị văn hóa truyền thống mà còn hướng tới tạo sinh kế bền vững cho người dân, đồng thời hình thành sản phẩm du lịch đặc trưng.
Định hướng được đặt ra là bảo tồn nghề trong không gian văn hóa nguyên gốc, lấy cộng đồng làm chủ thể, đồng thời đổi mới mẫu mã, ứng dụng công nghệ, cải thiện phương thức quản lý và tăng cường kết nối thị trường.
 |
| Gần 400 năm thăng trầm, người làng vẫn bền bỉ đan nón, giữ nghề tổ chưa một ngày ngơi nghỉ. |
Khi được kết hợp với du lịch trải nghiệm và du lịch văn hóa, những công đoạn làm nón thủ công có thể trở thành một phần của hành trình khám phá văn hóa địa phương.
Sau hơn 65 năm gắn bó với nghề, nghệ nhân Ba Lan vẫn miệt mài bên từng chiếc nón. Ở tuổi 80, điều ông mong muốn không chỉ là làm ra những sản phẩm đẹp mà còn truyền lại kỹ thuật cho thế hệ sau, để nghề nón ngựa Phú Gia tiếp tục tồn tại cùng thời gian.
Từ những chiếc nón từng theo bước nghĩa quân Tây Sơn, nghề thủ công hơn 300 năm tuổi đang đứng trước một hành trình mới: giữ nguyên giá trị truyền thống nhưng tìm thêm cách để thích nghi với thị trường hiện đại, qua đó biến di sản văn hóa thành nguồn lực phát triển kinh tế cho cộng đồng.
