Có những làng nghề tạo nên giá trị từ bàn tay khéo léo của người thợ, nhưng cũng có những làng nghề gửi gắm cả tâm hồn của một vùng đất vào từng sản phẩm. Làng nón Tây Hồ ở xã Phú Hồ, thành phố Huế là một nơi như thế. Trải qua hàng trăm năm tồn tại, ngôi làng nhỏ bên dòng Như Ý vẫn lặng lẽ gìn giữ nghề chằm nón truyền thống, nơi đã làm nên chiếc nón bài thơ – biểu tượng văn hóa gắn liền với vẻ đẹp dịu dàng, thanh lịch của xứ Huế.
 |
| Nón bài thơ từ lâu đã trở thành một biểu tượng ở xứ Huế, đi vào thi ca Việt Nam. |
Theo các tư liệu của Cục Du lịch Quốc gia Việt Nam, nghề làm nón ở Tây Hồ đã xuất hiện từ rất lâu đời. Dù không còn xác định chính xác mốc thời gian hình thành, người dân nơi đây đều tin rằng nghề đã được cha ông truyền lại qua nhiều thế hệ. Ban đầu, chiếc nón đơn thuần là vật dụng che mưa, che nắng của người dân miền Trung. Thế nhưng, bằng đôi bàn tay tài hoa và óc sáng tạo của người thợ, chiếc nón Tây Hồ dần vượt khỏi giá trị sử dụng để trở thành một tác phẩm nghệ thuật mang đậm bản sắc văn hóa cố đô.
 |
| Du khách ghé thăm làng nghề sẽ được người làng giới thiệu về chiếc nón bài thơ. |
Điều làm nên danh tiếng của Tây Hồ chính là sự ra đời của nón bài thơ. Vào khoảng những năm 1959–1960, nghệ nhân Bùi Quang Bặc, một người con của làng, đã nảy ra ý tưởng lồng những câu thơ cùng hình ảnh danh thắng Huế vào giữa hai lớp lá nón. Khi soi chiếc nón dưới ánh sáng, những vần thơ mềm mại, hình ảnh chùa Thiên Mụ, cầu Trường Tiền hay dòng sông Hương hiện lên đầy duyên dáng như một bức tranh ẩn hiện. Ý tưởng độc đáo ấy nhanh chóng tạo nên dấu ấn riêng cho nón Huế, biến một sản phẩm thủ công quen thuộc trở thành biểu tượng văn hóa nổi tiếng trong và ngoài nước.
 |
| Nón bài thơ là vật phẩm quà tặng được du khách trong nước và quốc tế yêu thích khi đến Huế. |
Không chỉ có giá trị thẩm mỹ, nón bài thơ còn là sự kết tinh giữa nhiều loại hình nghệ thuật. Trong một chiếc nón nhỏ bé là kỹ thuật chằm nón truyền thống, nghệ thuật hội họa, thư pháp, thơ ca và cả tình yêu dành cho quê hương xứ Huế. Chính bởi vậy, mỗi chiếc nón không đơn thuần là một món đồ lưu niệm mà còn kể câu chuyện về vùng đất cố đô bằng thứ ngôn ngữ rất riêng.
Để hoàn thành một chiếc nón bài thơ, người thợ phải trải qua nhiều công đoạn công phu. Lá nón được tuyển chọn từ những lá non đẹp nhất, đưa về phơi sương, sấy khô rồi ủi phẳng. Tre được chẻ thành những nan mỏng, chuốt thành 16 vành tròn đều đặn làm khung nón. Sau khi xếp từng lớp lá lên khuôn, người thợ cẩn thận đặt những bài thơ hoặc bức tranh cắt bằng giấy mỏng vào giữa hai lớp lá trước khi bắt đầu chằm nón. Từng đường kim, mũi chỉ phải đều tăm tắp, ôm sát từng vành tre để chiếc nón vừa nhẹ, vừa thanh thoát mà vẫn bền chắc. Công đoạn cuối cùng là quét một lớp dầu bóng giúp nón chống ẩm và giữ được màu trắng ngà đặc trưng của lá.
 |
| Đằng sau mỗi chiếc nón là hàng giờ lao động cần mẫn. Ảnh: sovaba |
Đằng sau mỗi chiếc nón là hàng giờ lao động cần mẫn. Nghề chằm nón đòi hỏi sự kiên nhẫn tuyệt đối bởi chỉ một mũi kim lệch hay một chiếc lá bị gãy cũng có thể làm giảm giá trị của cả sản phẩm. Chính vì vậy, người Tây Hồ vẫn truyền nhau câu nói rằng, muốn làm được một chiếc nón đẹp thì trước hết phải học cách "giữ cho lòng mình thật tĩnh".
Ở Tây Hồ, nghề làm nón không chỉ là kế sinh nhai mà còn là truyền thống gia đình. Từ khi còn nhỏ, nhiều cô gái đã ngồi bên mẹ, bên bà học cách xếp lá, xỏ kim rồi dần thành thạo từng công đoạn. Nam giới trong làng thường đảm nhận việc chẻ tre, làm vành, chuẩn bị nguyên liệu, còn phụ nữ là những người trực tiếp chằm nón. Sự phân công ấy đã tạo nên một nhịp sống lao động bình dị, gắn bó với làng nghề suốt nhiều thế hệ.
Ngày nay, dù đối mặt với nhiều khó khăn khi nhu cầu sử dụng nón lá truyền thống không còn như trước, người dân Tây Hồ vẫn bền bỉ giữ nghề. Nhiều nghệ nhân cao tuổi vẫn miệt mài truyền dạy kỹ thuật cho con cháu, đồng thời kết hợp với các hoạt động du lịch trải nghiệm để đưa làng nghề đến gần hơn với du khách. Đến Tây Hồ, du khách không chỉ được nghe kể về lịch sử của chiếc nón bài thơ mà còn có thể tự tay thử chằm từng đường kim, chọn từng chiếc lá, cảm nhận sự tỉ mỉ trong mỗi công đoạn làm nên một sản phẩm mang đậm hồn Huế.
Có lẽ, giá trị lớn nhất mà Tây Hồ gìn giữ không nằm ở số lượng những chiếc nón được làm ra mỗi ngày, mà ở việc lưu giữ một di sản văn hóa phi vật thể của vùng đất cố đô. Trong chiếc nón mỏng manh ấy là bóng dáng của dòng Hương Giang, là nhịp chuông Thiên Mụ, là những câu thơ dịu dàng và cả sự cần mẫn của bao thế hệ người thợ đã dành trọn đời mình cho nghề.
 |
| Chiếc áo dài tím Huế và nón bài thơ là một trong những biểu tượng của vẻ đẹp người con gái Huế. |
Giữa nhịp sống hiện đại, khi nhiều nghề thủ công truyền thống đang dần mai một, làng nón Tây Hồ vẫn lặng lẽ tồn tại như một chứng nhân của thời gian. Mỗi chiếc nón bài thơ được nâng niu trên đôi tay người nghệ nhân không chỉ là một sản phẩm thủ công, mà còn là lời nhắn gửi về tình yêu quê hương, về bản sắc văn hóa Huế và khát vọng gìn giữ những giá trị truyền thống cho các thế hệ mai sau.
