Hoa lan rừng là một trong những loài hoa được ưa chuộng từ mấy chục năm qua của nghệ nhân sinh vật cảnh. Không chỉ có vẻ đẹp độc đáo, những cây hoa lan rừng còn ẩn chứa những câu chuyện thú vị về những người “săn lan”.
Ngược dòng thời gian, tìm về miền ký ức
Là một trong những phụ lưu quan trọng của sông Mekong, sông Sêrêpốk khởi nguồn từ tỉnh Đắk Lắk và một nhánh sông của tỉnh Lâm Đồng chảy qua Đắk Nông (cũ) đổ xuống các tỉnh lận cận của Campuchia.
 |
| Sông Sêrêpôk vắt mình qua những cánh rừng già, len lỏi qua những cánh đồng và chảy về hướng tây. |
Mùa khô ở Tây Nguyên thường bắt đầu từ tháng 11 năm trước cho đến hết tháng 4 năm sau. Mùa mưa Tây Nguyên kéo dài từ tháng 4 đến tháng 10, có năm kéo dài đến thàng 11. Lan rừng thích sống trên những thân cây gỗ mục, chịu đựng gió sương nhưng vẫn tỏa hương thơm. Những cây gỗ mục chính là nguồn sống nuôi dưỡng những loài hoa lan nơi núi rừng này. Khí hậu ẩm ướt đã tạo nên những thảm thực vật dày và phong phú. Nhiều dòng địa lan mọc ven suối, khe suối và triền đồi. Hoa phong lan bên dòng Sêrêpốk ngày trước cũng đa dạng như: Thủy Tiên, Nghinh Xuân, Long Tu, Giáng Hương, Lan Chi Ngọc Điểm, Hoàng Yến, Phượng Vỹ…
 |
| Những giò lan rừng, địa lan khoe sắc trong nắng tháng Ba Tây Nguyên. |
Hơn 25 năm về trước, những nghệ nhân của các tỉnh miền Trung – Tây Nguyên đã lặn lội các thảm rừng quanh dòng Sêrêpôk để tìm địa lan, lan rừng. Tên tuổi của họ đã gắn liền với dòng chảy sinh vật cảnh như nghệ nhân Minh Kính (Khánh Hòa); Văn Long, Bùi Việt, Đình Thái, Quốc Hưng, Nghĩa Phương, Đình Bá, Năm Lân, Văn Mạnh (Đắk Lắk); Quốc Thái, Bảo Thắng (Gia Lai), Văn Tứ, Tùng Nghĩa (Lâm Đồng).
 |
| Thường trực Hội SVC tỉnh Đắk Lắk được nghệ nhân Lê Đình Hiền giới thiệu về những loài lan rừng được chăm sóc tại trường TH - THCS - THPT Hoàng Việt. |
Nghệ nhân Lê Đình Hiền, Chủ tịch HĐQT trường TH – THCS – THTPT Hoàng Việt chia sẻ: “Tại vườn lan do tôi đang bảo tồn, có trên 100 loài lan rừng, tiêu biểu như Nghinh xuân, các loài Thủy Tiên, Long Tu, Vảy Rồng, Giáng Hương…”.
Còn tại phường Gia Nghĩa, tỉnh Lâm Đồng, ông Hồ Trung nói: “Tôi vào rừng ven theo dòng Sêrêpốc từ hồi tuổi 40, nay cũng đã bước sang tuổi “cổ lai hy”. Nhưng những giò lan rừng ngày ấy giờ cũng chỉ còn đếm trên ngón tay”. Khi chúng tôi hỏi vì sao máy năm đi lấy lan rừng, giờ chỉ còn lại hơn chục giò lan? Ông cười: “Có đâu chú, giò thì tặng bạn ở xa, mà ngày ấy mất trộm dữ lắm, sáng ngủ dậy thấy không còn là biết đã lấy trộm”.
 |
| Du khách tham quan Khu Du lịch sinh thái Troh Bư - Buôn Đôn. |
Những nghệ nhân khăn đùm, gạo gói len lỏi giữa những cánh rừng già. Leo lên những thân cây, dây leo lấy phong lan. Nhiều nhà vườn lan, khu bảo tồn lan hình thành lưu trữ, chăm sóc hàng trăm loài lan rừng độc đáo như Khu bảo tồn lan rừng Troh Bư, vườn lan Nghĩa Phương, khu bảo tồn lan Bùi Việt, vườn lan Bảy Cheo…
Hoa phong lan rừng được ví như một trong những loài hoa quý hiếm, kiêu hãnh nơi miền sơn cước. Có nhiều người bảo rằng, lan rừng tựa như "kiều nữ" hay "nữ hoàng" của các loài hoa. Bởi hoa lan rất đa dạng màu sắc, phong phú về chủng loại, nên chúng có sức hút lạ kỳ.
Cái hoang vu của núi rừng bên dòng Sêrêpôk dường như là một cái gì đó bất tận không thể ngăn nổi những bàn chân chai sạn của những người đi rừng. Anh Nguyễn Văn Năm, xã Tuy Phước, tỉnh Gia Lai kể rằng: “Để kiếm được loài hoa này, một ngày phải đi nhiều ngọn núi, thậm chí phải ngủ lại ở trong rừng một, hai ngày. Ngày ấy muỗi, rết và rắn là những thứ thường gặp mỗi bước chân trong rừng”.
 |
| Nhà vườn Bùi Việt (tỉnh Đắk Lắk) và những giò lan rừng đang khoe sắc thắm. |
Trong rừng, dưới những tán cây ẩm thấp là hàng chục loài nấm và mộc nhĩ, chúng sống ký sinh trên những thân cây gỗ mục. Những loại dây leo, cây sống ký sinh hay cộng sinh bám chặt rễ trên những thân cây vững chãi, khiến cho khu rừng trở thành một quần thể thực vật sống động. Hoang sơ và lặng lẽ cộng với tính kiên nhẫn của những người đi rừng, bởi vậy nên đôi mắt anh Quang lúc nào cũng lướt đi lướt lại, ngó nghiêng trên những thân cây gỗ mục, dường như đang chờ đợi sự may mắn đến với mình.
Vào cuối mùa hè, khi độ ẩm không khí cao, lại có mưa nhiều, nên đây cũng chính là thời điểm loài hoa phong lan phát triển mạnh nhất. Hoa phong lan ở những cánh rừng bên dòng Sêrêpốk phong phú về chủng loại, như Phi điệp tím, Phi điệp vàng, Hạc vĩ, Tóc tiên, Vảy rồng, nhưng phổ biến nhất vẫn là phong lan Đuôi cáo.
 |
| Nghệ nhân Dương Qúy Hưng, Hội hoa lan tỉnh Đắk Lắk (thứ 3 từ trái sáng) tham gia triển lãm hoa lan tỉnh Khánh Hòa năm 2023. |
Anh Triệu Quốc Doanh, xã Ea Na cho biết: “Vượt hơn 10 km, qua 2 dòng sông mới tới những cánh rừng Buôn Chóa, Đắk Nông (cũ). Thường tới đinh núi là trời chập choạng, anh em mắc võng ngủ lại trong rừng. Ngày hôm sau chia nhau đi tìm lan, tín hiệu để liên lạc nhau là tiếng hú í ới của những người đi rừng”.
Lan rừng về nhà, người người chơi lan, nhà nhà chơi lan
Lan là loài hoa vương giả, có nét đẹp mê hồn. Giới chơi lan chuyên nghiệp vẫn thích lan Việt Nam, nhất là ở những vùng đồi núi cao, bởi lẽ nó có hương sắc thanh khiết, gần gũi với tâm hồn của người Việt.
Ông bà ta có câu: “Vua chơi lan, quan chơi trà”, nhưng bây giờ thì khác, ai cũng có thể chơi lan. Cửa hàng hoa phong lan Minh Châu (đường Yersin, Nha Trang) chỉ ít phút đã có hàng chục người vào, ra. Mới xuống xe, nhiều người đã dán mắt vào những giò phong lan mới tuyển. Mấy bác xe thồ tranh thủ lúc vắng khách tạt vào xem hoa. Khách du lịch thích thú chụp ảnh hoa khoe sắc đầy sức sống... Với bao tên gọi mỹ miều: Hoàng Thảo, Cát Lan, Hồ Điệp, Vũ Nữ, Ngọc Điểm, Giáng Xuân..., mỗi loài một vẻ đẹp khiến người lần đầu tiên tới xem hoa lan như tôi không nỡ rời gót.
 |
| Nghệ nhân Phạm Minh Kính, Khánh Hòa bên những giò phong lan đang mùa khoe sắc. |
Những loài hoa lan quý thường là Tiên Vũ, Đuôi Chồn, Đuôi Cáo, lan Hồ Điệp hay Móng Rồng. Mùa mua, độ ẩm không khí cao, chất dinh dưỡng được hòa tan nên hoa lan được hút nước nhiều hơn. Khoảng thời gian từ năm 1997 đến những năm 2000 là thời điểm chơi lan rừng nổ rộ khắp nơi. Hầu như nhà nào cũng chơi lan. Nhiều nhất vẫn là lan nghinh xuân, vì đến Tết là lan lại ra hoa.
 |
| Lan rừng tại vườn lan Chí Toàn, phường Ea Kao, tỉnh Đắk Lắk đang vào mùa khoe sắc. |
Tuy không có màu sắc rực rỡ nhưng loài hoa lan rừng lại mang một vẻ đẹp nhẹ nhàng và thanh tao. Không khó để bắt gặp các loài lan Thủy Tiên Trắng, Thủy Tiên mỡ gà, Vảy Rồng được treo ở các quán cà phê, ở ban công nhà hay cơ quan. Khi ngắm những cánh hoa phong lan rừng, chúng ta có cảm giác như một suối hoa đang chảy với một màu sắc nhẹ nhàng, chuyển từ sắc trắng sang hồng, hay vàng óng ánh nên người ta thích cái vẻ gân guốc mộc mạc của nó. Lan rừng là loài hoa quý thích sống trong môi trường ẩm ướt, và rất dễ bén rễ.
 |
| Những nghệ nhân bộ môn hoa lan thuộc Hội SVC tỉnh Đắk Lắk tham gia triển lãm lan rừng và cũng là những thành viên Ban Giám khảo các hội thi hoa lan. |
Hình thành những khu bảo tồn lan rừng có quy mô lớn
Thời hoàng kim của lan Var trong những năm 2018 đến khoảng năm 2022 khiến lan rừng “lép vế” trên các diễn đàn. Những người chơi lan chuyên nghiệp dần lấn sân sang thị trường lan Var, nhưng đa số vẫn chuộng lan rừng vì ít vốn và không mất quá nhiều thời gian chăm sóc.
 |
| Hội thảo sinh vật cảnh chuyên đề Bảo tồn lan rừng trong khuôn khổ Lễ hội cà phê Buôn Ma Thuột lần thứ 8 năm 2023. |
Dần dần những vườn lan rừng hình thành với quy mô lớn. Hàng trăm giò lan rừng được sưu tầm, chăm sóc hình thành nên những khu bảo tồn lan rừng tầm cỡ. Tại các tỉnh Tây nguyên, các khu bảo tồn lan rừng có quy mô lớn ra đời, có thể kể đến như Khu bảo tồn lan rừng vườn Troh Bư Buôn Đôn, khu bảo tồn lan Bùi Việt ở xã Krông Ana, vườn lan Hoàng Việt ở Tân An, vườn lan Quốc Việt ở Krông Năng, vườn lan rừng Kon Tum ở Kon Tum…
 |
| Du khách tham quan Khu bảo tồn lan rừng trong Khu DLST Troh Bư - Buôn Đôn. |
Điểm ấn tượng và đặc trưng nhất khi nhắc đến Troh Bư chính là khu vườn hoa lan rừng. Nơi đây đã được tổ chức Kỷ lục Việt Nam chứng nhận là nơi có Bộ sưu tập lan rừng tự nhiên lớn nhất, với hàng trăm loại lan rừng quý hiếm được nhân giống, bảo tồn nhằm mục đích giữ gìn và phát triển sự đa dạng hệ sinh thái. Bước vào đây, chúng ta sẽ chiêm ngưỡng vô số các bông hoa lan rừng đang nở rộ khoe sắc. Mỗi bông hoa mang một dáng vẻ riêng, một màu sắc riêng.
 |
| Chị Kiều Như Thủy, du khách đến từ Tp. Hồ Chí Minh nói: “Do điều kiện dẫn Tour nên tôi đã đến khá nhiều khu vườn lan rừng, nhưng có lẽ chẳng nơi nào khiến tôi sững sờ vì hàng trăm loài lan rừng mùa nào cũng khoe sắc như những vườn lan rừng ở Đắk Lắk.” |
Tại vườn lan trong khuôn viên trường TH – THCS – THPT Hoàng Việt, ông Lê Đình Hiên, Chủ tịch HĐQT nhà trường nói: “Khu vườn lan ngày càng xanh tốt, phong lan phát triển thành quần thể đa dạng. Tôi quyết định đầu tư và sưu tầm để khu rừng phát triển tự nhiên, tạo môi trường cho lan rừng sinh sản. Tôi tìm đến cánh rừng nguyên sinh ở các huyện Ea Súp, Buôn Đôn tìm kiếm lan rừng mang về cấy lên cây. Thỉnh thoảng ra điểm bán lan rừng ở đường Phan Đình Giót xem có loài lan nào đẹp, lạ thì mua về trồng”.
Đến với Khu bảo tồn lan Bùi Việt ở xã Krông Ana, chúng ta ngỡ ngàng vì hàng ngàn giò lan rừng vẫn tỏa ngát hương giữa những dàn lan ngoại. Ông Bùi Quốc Việt, chủ Khu bảo tồn cho biết, ông đầu tư vào Khu bảo tồn từ những năm 2019, sau khi lan Var không còn thời hoàng kim, ông quyết định sưu tầm và bảo tồn các loài lan rừng quý hiếm.
 |
| Khu bảo tồn lan Bùi Việt mùa nào cũng ngát hương lan rừng xen lẫn những giò lan nhân giống. |
Lan rừng và những giải thưởng làm nên thương hiệu nghệ nhân
Quá trình chăm sóc đã tạo ra những tác phẩm có giá trị, đạt nhiều giải thưởng cao tại các cuộc thi hoa lan trong toàn quốc. Từ những người chơi lan vì đam mê đến những nghệ nhân sưu tầm, bảo tồn vào những vườn lan lớn, ở họ đều có điểm chung là thỏa chí đam mê, vì lan mà lan tỏa sự sáng tạo trong từng tác phẩm.
 |
| Ngày hội của những giò lan rừng tại Lâm Đồng. |
Lần đầu tiên năm 2004, Đà Lạt tổ chức “Lễ hội sắc Hoa” thành công rực rỡ, gây xúc động mạnh với công chúng và du khách thập phương. Năm 2005, được Thủ tướng Chính phủ công nhận “Đà Lạt - Thành phố Festival Hoa Việt Nam” tổ chức 2 năm một lần. Festival Hoa lần thứ I năm 2005, chủ đề “Đà Lạt - Điểm hẹn muôn sắc hoa” hoành tráng và ấn tượng, thu hút hơn 10 vạn du khách thưởng lãm, trải nghiệm. Tại Festival Hoa Đà Lạt nhiều giò lan rừng đẹp hút hồn du khách lên ngôi, những giải thưởng lớn dành cho bộ môn hoa lan đã góp phần khẳng định tên tuổi của các nghệ nhân như Nghĩa Phương, Quốc Việt, Đình Thái, Văn Long tỉnh Đắk Lắk, Văn Khánh, Đình Bảo ở Khánh Hòa, Quang Vinh Grden Lâm Đồng, Trần Minh Hùng tỉnh Quảng Ngãi…
 |
| Phó Giám đốc Sở Văn hóa - Thể thao và Du lịch Lâm Đồng Nguyễn Thị Bích Ngọc phát biểu tai lễ khai mạc Festival Hoa Đà Lạt lần thứ X năm 2024. |
Những lẫn triển lãm hoa lan tại các kỳ lễ hội cà phê Buôn Ma Thuột, Cần Thơ, Tp. Hồ Chí Minh, Long An hay tại triển lãm sinh vật cảnh tại các tỉnh Đắk Lắk, Khánh Hòa, Bình Định… những tác phẩm lan rừng đã đem về cho các nghệ nhân khu vực Tây Nguyên nhiều giải thưởng cao.
Những cuộc triển lãm và hội thi sinh vật cảnh đã góp phần gia tăng giá trị thương mại của những tác phẩm lan đạt giải. Tại các hội hoa lan, đây là nơi các nghệ nhân, nhà vườn trên địa bàn các tỉnh Tây Nguyên trưng bày, giới thiệu những tác phẩm nghệ thuật, những loài hoa đặc sắc, mới lạ mà mình dày công chăm sóc, sưu tầm, nhân giống.
Ngày nay, nguồn lan rừng trên núi cũng dần vơi, dấu chân người “săn lan” cũng thưa dần. Ký ức của những năm tháng không thể nào quên trong tâm hồn những người chơi lan vẫn hiện hữu theo dòng chảy của dòng Sêrêpốk.
