Lập lại trật tự thị trường thú cưng: Vai trò trung tâm của Cục Chăn nuôi và Thú y

Sự phát triển nhanh chóng của thị trường thú cưng tại Việt Nam trong những năm gần đây phản ánh rõ nét sự thay đổi trong đời sống xã hội và nhu cầu tinh thần của người dân đô thị. Từ chỗ là hoạt động mang tính tự phát, nhỏ lẻ, lĩnh vực nuôi, chăm sóc thú cưng đã hình thành một thị trường với quy mô ngày càng lớn, kéo theo sự gia tăng mạnh mẽ của petshop, phòng khám thú y, dịch vụ chăm sóc, cùng các loại thuốc, vaccine, thức ăn chuyên dụng. Tuy nhiên, sự phát triển nóng này cũng bộc lộ nhiều khoảng trống quản lý, đặt ra yêu cầu cấp thiết phải lập lại trật tự thị trường theo hướng bài bản, khoa học và bền vững.

Thực tiễn cho thấy, thị trường thú cưng hiện đang tồn tại nhiều vấn đề đáng lo ngại. Tình trạng thức ăn thú cưng không nhãn mác, không truy xuất nguồn gốc, không hạn sử dụng được bày bán công khai tại các cửa hàng, trên mạng xã hội và sàn thương mại điện tử không còn là hiện tượng cá biệt. Nhiều sản phẩm được nhập lậu, sang chiết, pha trộn nhưng không công bố thành phần, không tuân thủ quy định về an toàn và chất lượng. Trong khi đó, việc quản lý thuốc thú y, vaccine dành cho chó, mèo tại các cơ sở hành nghề tư nhân còn thiếu chặt chẽ, tiềm ẩn nguy cơ lạm dụng kháng sinh, sử dụng chế phẩm kém chất lượng và phát tán mầm bệnh ra môi trường.

Ở góc độ quản lý nhà nước, đây không đơn thuần là câu chuyện của một phân khúc thị trường mới, mà là vấn đề liên quan trực tiếp đến an toàn sinh học và sức khỏe cộng đồng. Thú cưng, với mật độ ngày càng lớn trong khu dân cư, không thể bị tách rời khỏi “hàng rào thú y” tổng thể. Việc sử dụng thuốc, vaccine và hóa chất tại các phòng khám thú y nếu không được kiểm soát nghiêm ngặt có thể tạo ra nguy cơ lây nhiễm chéo giữa động vật nuôi cảnh và động vật sản xuất, đồng thời làm gia tăng nguy cơ xuất hiện các bệnh truyền nhiễm mới có nguồn gốc từ động vật.

Ngày 19/1, đoàn công tác của Cục Chăn nuôi và Thú y (Bộ Nông nghiệp và Môi trường) phối hợp với Chi cục Chăn nuôi, thuỷ sản và thú y Hà Nội đã tiến hành kiểm tra thực tế một số cơ sở kinh doanh thức ăn thú cưng và vaccine thú y kiểm tra kho hàng Công ty TNHH TMDV T Health Care, Địa chỉ: 88 Trường Chinh, phường Kim Liên, TP. Hà Nội (tại kho hàng tầng 3-toà nhà của Công ty Cổ phần thuốc thú y Trung ương I). - (Ảnh: Tánh Chân). thú cưng

Trong bối cảnh đó, chỉ đạo của Bộ Nông nghiệp và Môi trường yêu cầu Cục Chăn nuôi và Thú y khẩn trương kiểm tra, xác minh thông tin báo chí phản ánh về thị trường thú cưng không chỉ mang ý nghĩa xử lý một vụ việc cụ thể, mà còn là thông điệp chính sách rõ ràng: quản lý lĩnh vực này không thể tiếp tục bị xem nhẹ hoặc xử lý theo cách đối phó, manh mún. Yêu cầu chủ động cung cấp thông tin, rà soát chính sách và đề xuất biện pháp xử lý phù hợp cho thấy trách nhiệm trung tâm của Cục Chăn nuôi và Thú y trong việc tái lập kỷ cương quản lý chuyên ngành.

Về mặt thể chế, Cục Chăn nuôi và Thú y giữ vai trò đầu mối tham mưu, tổ chức thực thi và điều phối trong lĩnh vực chăn nuôi, thú y, bao gồm cả thú cưng. Đây là cơ quan có đủ thẩm quyền và năng lực chuyên môn để xây dựng, hoàn thiện các quy định về quản lý thuốc, vaccine, thức ăn thú cưng; hướng dẫn tiêu chuẩn kỹ thuật; tổ chức kiểm tra, thanh tra và hậu kiểm. Tuy nhiên, thách thức đặt ra là mô hình quản lý truyền thống, dựa chủ yếu vào kiểm tra trực tiếp bằng sức người, đang bộc lộ rõ sự quá tải trong điều kiện nhân sự mỏng, địa bàn rộng và thị trường ngày càng phức tạp.

Trao đổi với báo chí, Thứ trưởng Bộ Nông nghiệp và Môi trường Phùng Đức Tiến đánh giá cao vai trò của báo chí trong việc kịp thời phản ánh những bất cập của thị trường thú cưng, đồng thời khẳng định đây là vấn đề “nóng”, không còn mang tính cục bộ mà cần được đưa vào diện quản lý nhà nước một cách quyết liệt, bài bản.

Về phương diện pháp lý, Thứ trưởng Phùng Đức Tiến yêu cầu rà soát toàn diện hệ thống văn bản hiện hành để bổ sung nội dung quản lý thú cưng vào các Nghị định, Thông tư liên quan, thậm chí sửa đổi Luật nếu thực tiễn đặt ra yêu cầu. “Nếu luật chưa có thì phải bổ sung để quản lý chặt chẽ hơn”, Thứ trưởng nhấn mạnh.

Theo chỉ đạo của Thứ trưởng, công tác quản lý chuyên ngành chăn nuôi và thú y cần tập trung siết chặt ở bốn khâu then chốt: quản lý giống nhằm tránh tình trạng nuôi chó, mèo tràn lan không kiểm soát; kiểm soát chất lượng thức ăn chăn nuôi, cả nhập khẩu và sản xuất trong nước; quy định rõ ràng, thống nhất về phòng bệnh và tiêm vaccine; đồng thời tăng cường quản lý hoạt động của các phòng khám, bệnh viện thú y.

Đặc biệt, Thứ trưởng Phùng Đức Tiến cảnh báo nguy cơ mất an toàn sinh học và sức khỏe cộng đồng khi tỷ lệ tử vong do bệnh dại ở Việt Nam vẫn ở mức cao, trung bình 75 - 80 trường hợp mỗi năm, trong đó khoảng 99% liên quan đến chó mắc bệnh.

Bên cạnh đó, Thứ trưởng yêu cầu các cơ quan chuyên môn của Bộ tăng cường phối hợp với Hải quan và Bộ đội Biên phòng để ngăn chặn hàng lậu ngay từ cửa khẩu, bởi khi các sản phẩm thức ăn, thuốc, vaccine thú y đã thẩm lậu vào nội địa thì việc kiểm soát, xử lý sẽ gặp rất nhiều khó khăn.

Trước mắt, Thứ trưởng Phùng Đức Tiến giao Cục Chăn nuôi và Thú y tổ chức hội nghị chuyên đề nhằm bàn thảo các giải pháp cấp bách và lâu dài, làm cơ sở xây dựng, hoàn thiện hệ thống văn bản quy phạm pháp luật phù hợp với đặc thù và tốc độ phát triển nhanh của thị trường thú cưng hiện nay.

Từ thực tiễn này, yêu cầu chuyển đổi phương thức quản lý trở nên cấp thiết. Quản lý thị trường thú cưng không thể chỉ dừng ở việc “đi kiểm tra” theo chiến dịch, mà cần được tái thiết theo hướng quản trị rủi ro, dựa trên dữ liệu và công nghệ. Việc xây dựng hệ thống truy xuất nguồn gốc đối với thức ăn, thuốc, vaccine thú cưng bằng mã số, mã vạch, mã QR; hình thành cơ sở dữ liệu liên thông về cấp phép, kiểm dịch, hành nghề thú y là giải pháp then chốt trong bối cảnh nguồn lực hạn chế. Khi nguyên tắc “không có dữ liệu hợp lệ thì không được tham gia thị trường” được áp dụng nhất quán, hàng rào kỹ thuật sẽ phát huy hiệu quả ngăn chặn vi phạm ngay từ đầu vào, thay vì xử lý hậu quả khi rủi ro đã xảy ra.

Bên cạnh đó, việc quản lý cần chuyển từ tư duy kiểm soát dàn trải sang kiểm soát theo trọng điểm nguy cơ. Dữ liệu truy xuất và bản đồ dịch bệnh sẽ giúp cơ quan quản lý xác định chính xác những mắt xích rủi ro cao để tập trung nguồn lực, thay vì kiểm tra hình thức, kém hiệu quả. Chuẩn hóa quy trình, số hóa hồ sơ và tăng cường hậu kiểm không chỉ nâng cao hiệu lực quản lý, mà còn giảm sự phụ thuộc vào yếu tố con người, thu hẹp khả năng lách luật hay hợp thức hóa sai phạm.

Trong mô hình quản lý mới, trách nhiệm của doanh nghiệp và người hành nghề thú y phải được xác lập rõ ràng hơn bao giờ hết. Khi Nhà nước quản lý bằng quy trình và công nghệ, doanh nghiệp buộc phải chịu trách nhiệm chính đối với tính hợp pháp và an toàn của sản phẩm cung ứng. Cơ chế hậu kiểm cần đi kèm chế tài đủ mạnh, để lợi ích ngắn hạn từ việc sử dụng nguyên liệu không rõ nguồn gốc hay thuốc kém chất lượng không thể đánh đổi bằng rủi ro lâu dài cho sức khỏe cộng đồng và uy tín của thị trường.

Có thể khẳng định, lập lại trật tự thị trường thú cưng không chỉ là nhiệm vụ trước mắt nhằm xử lý các vi phạm cụ thể, mà là quá trình hoàn thiện chính sách quản lý chuyên ngành trong bối cảnh mới. Vai trò trung tâm của Cục Chăn nuôi và Thú y cần được thể hiện không chỉ ở hoạt động kiểm tra, thanh tra, mà còn ở năng lực kiến tạo thể chế, dẫn dắt chuyển đổi phương thức quản lý theo hướng hiện đại, minh bạch và dựa trên khoa học. Chỉ khi đó, thị trường thú cưng mới có thể phát triển đúng hướng, hài hòa giữa lợi ích kinh tế và yêu cầu bảo vệ an toàn sinh học, sức khỏe cộng đồng những giá trị cốt lõi của quản lý nhà nước trong lĩnh vực thú y hiện đại.