Tận thu gốc cây cà phê lâu năm, giải quyết việc làm cho người dân địa phương
Các tỉnh Tây Nguyên nói chung và Đắk Lắk nói riêng là “thủ phủ” cà phê của cả nước, những vườn cà phê lâu năm đã hết chu kỳ kinh doanh thường bị cắt bỏ, đào gốc lấy củi rồi trồng mới thay thế.
 |
| Nghệ nhân Nguyễn Ngọc Duy, phường Buôn Ma Thuột, tỉnh Đắk Lắk cắt rã gốc cây cà phê lâu năm. |
Ngoài làm củi, nhiều gốc cà phê được tận dụng làm đồ mỹ nghệ. Những nghệ nhân thường đi các vườn cà phê chưa đào phá để tìm kiếm, chọn lựa những gốc cây cà phê già cỗi, u nần rồi đặt cọc cho chủ vườn cà phê để mua lại những gốc cây có thể chế tác. Ngày trước những nghệ nhân tự đi tìm kiếm gốc cây cà phê già cỗi thì nay có những “cò” chuyên đi tìm kiếm, thu mua gốc cà phê lâu năm và giới thiệu cho các nghệ nhân. Nhiều dịch vụ đào gốc cây cà phê, vận chuyển đến tận nơi chế tác mọc lên. Những tác phẩm hoàn thiện từ gốc cây cà phê đã dần chiếm lĩnh thị trường gỗ mỹ nghệ do giá thành không quá cao so với các loại gỗ có giá trị khác như cẩm lại, cà te, hương… Từ đó để kịp đáp ứng nhu cầu thị trường, các cơ sở mỹ nghệ, các nhà điêu khắc và cả những người yêu thích bộ môn gỗ lũa từ gốc cây cà phê lâu năm cũng bắt đầu tuyển dụng nhân công. Một tác phẩm mỹ nghệ hoàn thiện từ gốc cây cà phê là cả một quy trình khép kín từ lúc đào từ rẫy về, phơi khô, lột vỏ, ngâm nước, mài giũa, đục gọt đến đánh bóng…, kết tinh lao động cả phổ thông lẫn nghệ thuật.
 |
| Anh Lê Văn Vương, doanh nghiệp Vương Thành Công (phường Ea Kao) tham gia trưng bày sản phẩm mỹ nghệ từ gốc cây cà phê tại triển lãm SVC tỉnh Đắk Lắk 2025. |
Gia tăng giá trị sinh vật cảnh
Anh Nguyễn Ngọc Duy, Doanh nghiệp tư nhân Mỹ nghệ Duy Tân (phường Buôn Ma Thuột, tỉnh Đắk Lắk) cho biết, ý tưởng sử dụng gốc cà phê làm nguyên liệu chế tác sản phẩm thủ công mỹ nghệ vốn xuất hiện từ những năm 1990. Đến đầu năm 2.000, sản phẩm dần được người tiêu dùng biết đến rộng rãi và trở thành mặt hàng mang lại hiệu quả kinh tế. Với ưu điểm cứng chắc, kết cấu đẹp, bền bỉ và những khối sần sùi trên cây (gọi là “nu”) là những điểm đắt giá mà hiếm loại gỗ nào có.
Quá trình sinh trưởng, phát triển và tác động của con người giúp cây cà phê có nhiều nu đẹp, rất thích hợp để tạo ra kiệt tác điêu khắc. Câu nói “nhất nu, nhì lũa” để chỉ điều này. Bằng sự yêu thích và say mê sẵn có với loài cây biểu tượng, anh Duy đã tiến hành nghiên cứu, sáng tạo, chế tác nhiều sản phẩm có giá trị thẩm mỹ, kinh tế lẫn văn hóa.
 |
| Bộ bàn ghế từ gốc cây cà phê lâu năm. |
Anh Võ Năm, xã Ea Na, tỉnh Đắk Lắk cho biết: “Gốc cà phê thô phải trải qua không dưới 10 công đoạn từ làm sạch, chế tác thủ công, làm vỏ, để khô… cho đến hoàn thiện. Khi chế tác, người thợ sẽ tỉ mỉ tạo hình, “thổi hồn” một cách cẩn thận cho phần nu. Để giúp sản phẩm duy trì độ bền, chống mối mọt, người thợ còn phải ngâm nó trong nước muối đậm đặc. Không chỉ cầu kỳ về hình thức, riêng công đoạn làm sạch, làm khô, chế tác cũng tiêu tốn gần 6 tháng ròng”. Tại triển lãm Sinh vật cảnh tỉnh Đắk Lắk năm 2023, anh Trần Quốc Hoàn đến từ Cần Thơ rất khâm phục tài nghệ của các nghệ nhân chế tác sản phẩm mỹ nghệ từ cây cà phê: "Tôi rất bất ngờ trước tài nghệ cũng như trí tưởng tượng, sự sáng tạo của các nghệ nhân. Chỉ là những gốc, thân cây cà phê vô tri vô giác, các nghệ nhân bằng đôi bàn tay tài hoa đã biến chúng thành những tác phẩm nghệ thuật độc đáo mãn nhãn người xem".
Rất nhiều tác phẩm từ cây cà phê mang nét văn hóa của đồng bào Tây Nguyên như: Tinh hoa đại ngàn của nghệ nhân Nguyễn Triệu đến từ huyện Krông Bông; Khát vọng lửa hồng của nghệ nhân Trần Văn Mẫn và Cà phê Việt vươn xa của nghệ nhân Vũ Văn Diễn đến từ Đắk Nông; Đưa con lên rẫy, Cà phê chồn của nghệ nhân Đào Văn Toàn (Quảng Nam cũ).
|
Yếu tố nghệ thuật trong tác phẩm chế tác từ gốc cây cà phê
Ông Huỳnh Văn Hiếu (51 tuổi, ở thôn Hiếu An, xã Nhơn Khánh, thị xã An Nhơn, tỉnh Bình Định cũ) lặn lội lên các tỉnh Tây Nguyên mua gốc cây cà phê về chế tác các sản phẩm mỹ nghệ như tượng Di Lặc, tượng Phúc - Lộc - Thọ, bình hoa… bán cho mọi người. Ông Hiếu cho biết, do gia đình có con trai học nghề khảm xà cừ nên mới quyết định mở cơ sở sản xuất đồ mỹ nghệ từ gốc cây cà phê. Sản phẩm làm từ gỗ cà phê có màu sáng tự nhiên, vân đẹp, sau khi qua xử lý (ngâm, tẩy, sấy) gỗ có độ bền chắc, khó cong vênh hoặc rạn nứt.
Do được làm thủ công nên mỗi sản phẩm đều mang sắc thái riêng, tính mỹ thuật cao. Ðặc biệt, giá thành rẻ hơn nhiều so với sản phẩm mỹ nghệ làm từ các loại gỗ quý. Đây cũng là dịp để các nghệ nhân thể hiện niềm đam mê, sự sáng tạo trong nghệ thuật chế tác sản phẩm mỹ nghệ từ cây cà phê.
|
Tại Lễ hội cà phê Buôn Ma Thuột lần thứ 9 năm 2025 , nghệ nhân Võ Văn Hải cũng đã tạo ra 2 tác phẩm nghệ thuật được chế tác từ cây cà phê để trưng bày trong lễ hội gồm: Ghế Kpan dài 10 m, rộng 0,8 m, dày 0,1 m, trọng lượng khoảng 800 kg và bộ chiêng 10 chiếc với 7 chiêng bằng và 3 chiêng có núm.
 |
| Du khách rất thích thú khi nghe ông Hải kể về quy trình chế tác bộ bàn ghế bằng cây cà phê được trưng bày tại triển lãm SVC tỉnh Đắk Lắk 2025. |
