Từng là một trung tâm buôn bán sầm uất, quy tụ nhiều thương nhân giàu có, Cự Đà ngày nay vẫn lưu giữ những dấu tích của thời kỳ hoàng kim qua hệ thống nhà cổ, biệt thự mang kiến trúc Pháp, đình, chùa và những con ngõ mang đậm dáng dấp làng quê Bắc Bộ.
Dấu tích thời vàng son
Nằm bên sông Nhuệ, Cự Đà, xã Bình Minh, Hà Nội, là ngôi làng có lịch sử khoảng 400 năm. Nơi đây được biết đến với nghề làm tương, miến dong và một không gian kiến trúc đặc biệt, nơi những nếp nhà truyền thống Bắc Bộ tồn tại xen kẽ với các công trình mang phong cách kiến trúc Pháp.
 |
| Làng cổ Cự Đà đã trải qua 400 năm thăng trầm... Ảnh: Tuyên Parafu |
Làng được quy hoạch theo cấu trúc hình “xương cá”. Từ trục đường chính chạy dọc theo bờ sông, những con ngõ nhỏ tỏa vào các xóm. Nhiều lối vào vẫn còn cổng vòm mái cong, hai bên có câu đối, tạo nên vẻ cổ kính hiếm gặp.
Vị trí ven sông từng mang lại cho Cự Đà lợi thế lớn về giao thương. Theo sử liệu, khoảng thời gian từ năm 1890 đến 1945 là giai đoạn phát triển thịnh vượng nhất của làng. Cự Đà khi ấy trở thành một điểm buôn bán, trao đổi hàng hóa quan trọng của khu vực.
Nhiều người Cự Đà rời quê ra Hà Nội lập nghiệp, hoạt động tại những khu phố buôn bán nổi tiếng như Hàng Ngang, Hàng Đào. Trong số đó có những thương nhân giàu có như cụ Cự Doanh, sau này là cụ Cự Chân, người được xem là một trong những tổ nghề của nghề dệt kim Đông Xuân.
Ngày nay, dấu ấn của thời kỳ ấy vẫn hiện diện qua những ngôi nhà cổ từng thuộc về các gia đình giàu có trong làng.
Những ngôi nhà kể chuyện quá khứ
Một ngày tháng 8, ông Đinh Công Minh, Chi hội trưởng Chi hội Người cao tuổi thôn Cự Đà - Khúc Thủy, dẫn chúng tôi đi qua những con ngõ nhỏ để tìm lại những dấu tích còn sót lại của một Cự Đà từng phồn hoa.
Theo ông Minh, trước đây làng có rất nhiều ngôi nhà cổ đẹp. Nhà gỗ truyền thống nằm xen với những biệt thự mang phong cách Pháp, tạo nên một diện mạo kiến trúc đặc biệt.
Hiện Cự Đà còn khoảng 40 ngôi nhà cổ, song số công trình giữ được tương đối nguyên vẹn kiến trúc ban đầu không còn nhiều.
Một trong những ngôi nhà truyền thống tiêu biểu là nhà của ông Trịnh Thế Sủng, sinh năm 1952, Trưởng ban nghị sự dòng họ Trịnh. Theo ông Sủng, ngôi nhà được xây dựng từ năm 1874. Ông là thế hệ thứ tư sinh sống tại đây, còn các cháu hiện nay đã thuộc thế hệ thứ bảy.
Đứng trước căn nhà đã gắn bó với gia đình qua nhiều thế hệ, ông Sủng không khỏi trăn trở về việc liệu con cháu sau này có tiếp tục giữ được ngôi nhà của tổ tiên hay không.
 |
Những công trình níu giữ hồn làng
Không chỉ có nhà cổ, Cự Đà còn lưu giữ hệ thống đình, chùa, cột cờ và những con ngõ cũ, tạo nên một không gian làng Việt tương đối đặc biệt giữa quá trình đô thị hóa.
 |
Nằm giữa làng là đình Cự Đà, còn gọi là đình Vật, nơi ông Minh trực tiếp tham gia chăm nom. Đình thờ Thành hoàng làng, một vị quan võ thời nhà Đinh. Công trình vẫn còn những cột lim lớn, mái đình cong vút và đôi cóc đá trước sân đã nhẵn bóng theo thời gian.
Cùng với đình, chùa Cự Đà, còn gọi là Linh Minh Tự, là một công trình cổ quan trọng. Chùa được xếp hạng Di tích quốc gia năm 2000. Cổng tam quan chính quay về hướng Nam, phía trước là hai cây muỗm cổ thụ lớn tạo nên không gian xanh và tĩnh lặng.
Một dấu tích khác của thời kỳ Cự Đà phát triển là cột cờ được xây dựng năm 1929. Khoảng năm 1930, làng từng có 12 cột đèn bằng gang dựng dọc đường. Hệ thống đèn sử dụng điện từ máy phát chạy bằng xăng, nguồn điện được đưa từ Hà Nội về.
Ngày nay, trong làng chỉ còn lại hai cột đèn cũ, như những chứng tích hiếm hoi về một thời Cự Đà từng sớm tiếp cận với đời sống đô thị hiện đại.
Mong giữ được “làng trong phố”
Những ngôi nhà cổ đã ít đi, nhưng Cự Đà vẫn còn nhiều giá trị văn hóa gắn với đời sống của một làng Việt lâu đời. Đình, chùa, cột cờ, hệ thống ngõ xóm cùng những nghề truyền thống như làm tương, làm miến tiếp tục tạo nên bản sắc riêng cho ngôi làng ven sông.
Những năm gần đây, Cự Đà bắt đầu được du khách tìm đến vào dịp cuối tuần. Họ đến để khám phá những căn nhà cổ, đi qua các con ngõ cũ, tham quan đình, chùa và tìm hiểu nghề làm tương, miến dong truyền thống.
 |
Tuy nhiên, phía sau sức hút ấy là nỗi lo về sự mai một.
Theo ông Minh, nhiều ngôi nhà cổ từng góp phần làm nên diện mạo đặc trưng của Cự Đà nay đã xuống cấp. Một số được sửa chữa, cơi nới, thậm chí thay thế bằng những công trình mới. Cùng với sự thay đổi của đời sống, cấu trúc không gian làng cũng đứng trước nguy cơ biến dạng.
Trong Quy hoạch tổng thể Thủ đô Hà Nội tầm nhìn 100 năm, tư tưởng “làng trong phố, phố trong làng” hướng tới việc dung hòa giữa phát triển đô thị và bảo tồn bản sắc truyền thống. Với những làng cổ như Cự Đà, điều đó không chỉ có nghĩa là giữ lại một vài căn nhà hay công trình riêng lẻ, mà còn là bảo tồn tổng thể không gian làng, đình, chùa, nghề truyền thống, phong tục và những giá trị cộng đồng.
 |
Đó cũng là mong muốn của những người đang cố gắng gìn giữ Cự Đà – một ngôi làng ven sông từng có thời vàng son và hôm nay vẫn âm thầm kể câu chuyện về quá khứ qua từng mái ngói, cánh cổng, con ngõ và những nếp nhà cổ.
