Trải qua gần 500 năm hình thành và phát triển, nơi đây không chỉ lưu giữ tinh hoa của một nghề thủ công truyền thống mà còn tạo nên nhiều kiệt tác bằng đồng, góp phần làm nên diện mạo văn hóa, tín ngưỡng của Thủ đô và nhiều vùng miền trên cả nước.
 |
| Khu trưng bày các sản phẩm đúc đồng Ngũ Xã tại 178 Trấn Vũ. (Ảnh: Thu Giang) |
Theo sử sách, vào thời Lê sơ, những người thợ đúc đồng đến từ năm làng thuộc vùng Văn Lâm (Hưng Yên) và Thuận Thành (Bắc Ninh) ngày nay đã được triệu về kinh thành Thăng Long để lập xưởng đúc tiền và chế tác đồ thờ. Năm làng gồm Đông Mai, Châu Mỹ, Làng Thượng, Diên Tiên và Dao Niên. Khi định cư tại vùng đất mới, họ đặt tên nơi ở là Ngũ Xã, mang ý nghĩa "năm làng", như một cách gìn giữ ký ức về cội nguồn.
Qua nhiều thế kỷ, nghề đúc đồng Ngũ Xã không ngừng được bồi đắp bằng kinh nghiệm và bí quyết truyền đời. Từ tạo khuôn, nấu đồng, pha hợp kim đến rót đồng, hoàn thiện hoa văn, mỗi công đoạn đều đòi hỏi độ chính xác cao, sự khéo léo và con mắt thẩm mỹ tinh tế. Chính điều đó đã tạo nên những pho tượng, đồ thờ và hiện vật bằng đồng có giá trị nghệ thuật, hiện diện tại nhiều đình, đền, chùa nổi tiếng trên khắp Việt Nam.
 |
| Hiện ở làng chỉ còn một vài gia đình trong làng vẫn kiên trì giữ lửa nghề. Ảnh: Mai Bình |
Nhắc đến đỉnh cao của kỹ thuật đúc đồng Ngũ Xã, không thể không kể đến pho tượng Huyền Thiên Trấn Vũ tại đền Quán Thánh. Tượng được đúc bằng đồng đen vào năm 1677 dưới triều vua Lê Hy Tông, cao 3,95 m, nặng khoảng 4 tấn. Hình tượng vị thần uy nghi ngồi trên lưng rùa, tay chống thanh kiếm có rắn quấn quanh được xem là minh chứng tiêu biểu cho trình độ đúc đồng bậc thầy của các nghệ nhân Ngũ Xã thế kỷ XVII. Không chỉ là một tác phẩm điêu khắc xuất sắc, pho tượng còn mang ý nghĩa tâm linh sâu sắc, gắn với truyền thuyết Huyền Thiên Trấn Vũ giúp An Dương Vương trừ yêu quái khi xây thành Cổ Loa.
Một công trình tiêu biểu khác là pho tượng Phật A Di Đà tại chùa Thần Quang (Phúc Long tự) của làng Ngũ Xã. Tượng được đúc liền khối trong suốt ba năm, từ 1950 đến 1953, với trọng lượng hơn 10 tấn. Riêng phần tượng ngồi cao gần 4 m trên tòa sen 96 cánh được chế tác công phu. Đặc biệt, quá trình vận chuyển pho tượng từ nơi đúc đến vị trí an vị cách hơn 500 m hoàn toàn bằng sức người đã trở thành một kỳ tích, thể hiện sự tài hoa, tính toán chính xác cùng tinh thần đoàn kết của cộng đồng làng nghề.
 |
| Các tác phẩm được đúc bằng đồng qua bàn tay thợ lành nghề làng Ngũ Xã. |
Chùa Ngũ Xã không chỉ là nơi thờ Phật mà còn tôn vinh Thiền sư Nguyễn Minh Không – người được suy tôn là ông tổ nghề đúc đồng. Hằng năm, vào ngày mùng 1 tháng 11 âm lịch, người dân địa phương đều tổ chức lễ hội truyền thống nhằm tưởng nhớ tổ nghề, tri ân các bậc tiền nhân đã gây dựng và truyền lại nghề đúc đồng cho các thế hệ sau.
Bước sang thế kỷ XX và XXI, giữa quá trình đô thị hóa mạnh mẽ của Hà Nội, nghề đúc đồng Ngũ Xã đứng trước không ít thách thức. Những khoảng đất rộng từng đặt lò đúc dần nhường chỗ cho nhà cửa và phố xá. Quy mô sản xuất thu hẹp, song các nghệ nhân vẫn bền bỉ giữ nghề, tiếp tục truyền dạy kỹ thuật cổ và sáng tạo nhiều tác phẩm có giá trị. Những tên tuổi như nghệ nhân Nguyễn Văn Ứng, nghệ nhân Ngô Thị Đan đã góp phần gìn giữ ngọn lửa nghề, tạo nên nhiều công trình lớn như tượng Phật Thích Ca Liên Hoa, tượng A Di Đà hay những đôi hạc đồng cỡ lớn phục vụ các công trình tín ngưỡng trên cả nước.
 |
| Ông Nguyễn Văn Ứng là một trong những nghệ nhân tài danh của làng nghề đúc đồng Ngũ Xã. Ảnh: Quang Anh |
Ngày nay, Ngũ Xã đã trở thành một khu phố sầm uất giữa lòng Thủ đô. Dẫu diện mạo làng cổ đã có nhiều đổi thay, tiếng búa, tiếng đục và ánh lửa từ những xưởng đúc nhỏ vẫn âm thầm hiện diện như nhịp thở của một làng nghề hàng trăm năm tuổi. Trong từng đường nét chạm khắc, từng hoa văn trên sản phẩm đồng vẫn thấp thoáng dấu ấn của những thế hệ nghệ nhân đã dành cả cuộc đời để gìn giữ tinh hoa nghề truyền thống.
Gần 500 năm trôi qua, nghề đúc đồng Ngũ Xã không chỉ là một hoạt động thủ công đơn thuần mà còn là di sản văn hóa sống của Thăng Long – Hà Nội. Giữa nhịp phát triển của đô thị hiện đại, ngọn lửa trong những lò đúc vẫn tiếp tục cháy, gìn giữ bản sắc và truyền cảm hứng về sự bền bỉ của một nghề cổ đã làm nên dấu ấn riêng trong lịch sử văn hóa dân tộc.
