 |
| Buổi trình diễn Hát Xoan Phú Thọ - Ảnh: Báo điện tử Chính phủ |
Từ truyền thuyết đến nghệ thuật dân gian
Hát Xoan hay còn gọi là “Khúc môn đình”, là một hình thức diễn xướng dân gian độc đáo của người Việt tại Phú Thọ, với nguồn gốc được cho là từ thời các vua Hùng, khoảng thế kỷ 13 theo các tài liệu lịch sử và truyền thuyết. Loại hình nghệ thuật này không chỉ là hát, mà còn kết hợp múa, trống, phách và lời ca, tạo nên một tổng thể hài hòa, gắn bó chặt chẽ với các nghi lễ thờ cúng tổ tiên, thần linh. Nội dung các bài hát phong phú, đa dạng: Từ những làn điệu thiêng liêng ca ngợi các vị thần, tổ tiên, đến các bài hát hội giao duyên phản ánh tình yêu quê hương, lao động sản xuất và đời sống tình cảm của người dân vùng Đất Tổ.
Lịch sử Hát Xoan gắn liền với sự phát triển của xã hội Việt Nam. Từ thế kỷ 15 - 16, nó đã trở thành một phần không thể thiếu trong các lễ hội làng, đặc biệt là Lễ hội Đền Hùng, là sự kiện lớn nhất hàng năm tại Phú Thọ, thu hút hàng triệu du khách trong và ngoài nước. Đến thế kỷ 20, ảnh hưởng của chiến tranh và đô thị hóa, Hát Xoan dần mai một, nhưng chính sự kiên trì của các nghệ nhân cao tuổi đã giữ gìn ngọn lửa di sản qua các thế hệ.
 |
| Buổi lễ đón nhận bằng UNESCO ghi danh Hát Xoan Phú Thọ là di sản văn hóa phi vật thể thế giới, được Bộ Văn hoá Thể thao và Du lịch và UBND tỉnh Phú Thọ tổ chức ngày 03/2/2018 - Ảnh: Báo điện tử Vietnamplus |
Hát Xoan không chỉ là một loại hình nghệ thuật, mà còn là biểu tượng của bản sắc văn hóa dân tộc Việt Nam. Nó phản ánh tinh thần cộng đồng, sự gắn kết giữa con người với thiên nhiên và lịch sử. Là một phần của Tín ngưỡng thờ cúng Hùng Vương, Hát Xoan góp phần củng cố niềm tin vào nguồn cội, giáo dục lòng yêu nước và ý thức bảo tồn di sản cho thế hệ trẻ.
Về mặt nghệ thuật, Hát Xoan nổi bật với cấu trúc gồm bốn chương: Hát lễ (thờ cúng), hát quả cách (kể chuyện), hát hội (giao duyên) và hát nghi thức. Các nghệ nhân, thường mặc trang phục truyền thống như áo tứ thân, khăn xếp, biểu diễn trong không gian đình làng cổ kính, tạo nên sức hút mê hoặc. Âm nhạc sử dụng trống, phách và giọng hát mộc mạc, không cần nhạc cụ phức tạp, nhấn mạnh vào sự gần gũi, dân dã.
Trên bình diện quốc tế, Hát Xoan là một trong 17 di sản văn hóa phi vật thể của Việt Nam được UNESCO ghi danh, khẳng định giá trị nhân loại của nó. Di sản này không chỉ đại diện cho Việt Nam, mà còn góp phần vào kho tàng văn hóa thế giới, khuyến khích sự đa dạng văn hóa và đối thoại giữa các dân tộc. Tại Phú Thọ, Hát Xoan còn là yếu tố quan trọng trong việc xây dựng hình ảnh “vùng Đất Tổ”, thu hút du lịch và thúc đẩy kinh tế địa phương.
Những thách thức nghiêm trọng trong bảo tồn di sản
Dù sở hữu giá trị to lớn, Hát Xoan đang đối mặt với nhiều thách thức nghiêm trọng trong bối cảnh hiện đại. Một trong những vấn đề lớn nhất là sự thiếu hụt người kế thừa. Vào đầu những năm 2010, chỉ còn khoảng 7 nghệ nhân cao tuổi có khả năng truyền dạy, khiến di sản này đứng trước nguy cơ mai một. Lớp trẻ, bị cuốn hút bởi giải trí hiện đại như phim ảnh, âm nhạc điện tử và mạng xã hội, ít mặn mà với nghệ thuật truyền thống đòi hỏi sự kiên trì và rèn luyện lâu dài.
 |
| Nỗ lực của các nghệ nhân đào tạo lớp trẻ, gìn giữ “sức sống” của bộ môn Hát Xoan - Ảnh: Báo Phụ nữ Việt Nam |
Ngoài ra, đô thị hóa và biến đổi khí hậu cũng đe dọa không gian biểu diễn truyền thống. Các đình làng cổ bị xuống cấp, và sự xâm lấn của văn hóa phương Tây làm giảm sức hút của Hát Xoan. Theo các báo cáo, số lượng buổi biểu diễn truyền thống giảm sút, và nhận thức cộng đồng về giá trị di sản đôi khi chưa sâu rộng, dẫn đến tình trạng “lãng quên” ở một số khu vực. Đại dịch COVID-19 trước đây cũng đã gián đoạn các hoạt động lễ hội, làm gián đoạn quá trình truyền dạy.
Nhận thức rõ những thách thức, Việt Nam và tỉnh Phú Thọ đã triển khai hàng loạt biện pháp bảo tồn quyết liệt. Năm 2011, UNESCO ghi danh Hát Xoan vào Danh sách di sản cần bảo vệ khẩn cấp, trường hợp đầu tiên trên thế giới được chuyển sang danh sách đại diện vào năm 2017 nhờ nỗ lực thành công.
 |
| Hội nghị Tổng kết thực hiện Đề án gìn giữ, phát huy giá trị di sản văn hoá phi vật thể đại diện của nhân loại Hát Xoan Phú Thọ giai đoạn 2020 - 2025, do Sở Văn hóa, thể thao và du lịch tỉnh Phú Thọ tổ chức tháng 11 năm 2025 - Ảnh: Báo điện tử Việt Nam News |
Thực hiện Nghị quyết Đại hội Đảng bộ tỉnh Phú Thọ lần thứ XIX, hàng năm Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch Phú Thọ xây dựng kế hoạch cụ thể, tập trung bảo tồn bền vững Hát Xoan gắn với Tín ngưỡng thờ cúng Hùng Vương. Các hoạt động tuyên truyền được đẩy mạnh trên truyền thông trung ương và địa phương, bao gồm chương trình giáo dục giá trị di sản trong trường học. Đào tạo nghệ nhân kế cận tại bốn phường Xoan gốc và các câu lạc bộ được ưu tiên, với sự tham gia của các nghệ nhân cao tuổi.
Kết quả ấn tượng: Từ chỉ 7 nghệ nhân năm 2010, đến nay đã có 68 nghệ nhân kế cận, 300 nghệ nhân khác và hàng trăm em thiếu nhi tham gia, tổng cộng khoảng 330 thành viên thực hành tại các phường gốc. Năm 2025 đánh dấu nhiều bước tiến mới: Tỉnh tổ chức hội thảo đánh giá Đề án 2020 - 2025, mở lớp đào tạo nghệ sĩ trình diễn với hàng chục học viên, và ứng dụng công nghệ số như YouTube, Zalo để quảng bá. Các dự án quốc tế hợp tác với UNESCO cũng hỗ trợ tài chính và chuyên môn, giúp xây dựng hồ sơ di sản và tổ chức các chương trình trao đổi văn hóa.
Tác động đến du lịch và kinh tế địa phương
Hát Xoan không chỉ là di sản văn hóa mà còn là “tài sản” thúc đẩy du lịch bền vững tại Phú Thọ. Các chương trình biểu diễn tại Lễ hội Đền Hùng hay tour “Hát Xoan làng cổ” đã thu hút hàng triệu du khách, góp phần tăng doanh thu cho địa phương. Năm 2025 này, tỉnh Phú Thọ đã tập trung phát triển chuỗi sản phẩm du lịch văn hóa, kết hợp Hát Xoan với các di tích lịch sử, giúp du khách trải nghiệm trực tiếp qua các buổi biểu diễn tương tác.
 |
| Du khách nước ngoài trải nghiệm thực tế Hát Xoan - Ảnh: Báo Phú Thọ |
Việc bảo tồn Hát Xoan còn tạo việc làm cho nghệ nhân và cộng đồng, thúc đẩy ngành công nghiệp văn hóa. Theo các chuyên gia, tích hợp di sản vào du lịch không chỉ bảo vệ, mà còn đẩy mạnh giá trị kinh tế, giúp Phú Thọ trở thành điểm đến văn hóa hàng đầu Việt Nam.
Trong bối cảnh toàn cầu hóa, việc bảo tồn Hát Xoan càng trở nên cấp bách. Với sự đồng lòng của chính quyền, nghệ nhân và cộng đồng, di sản này đang hồi sinh mạnh mẽ, không chỉ ở Phú Thọ, mà còn lan tỏa ra thế giới qua các chương trình quốc tế. Trên cơ sở đó, các cấp các ngành từ trung ương đến địa phương cần tiếp tục đẩy mạnh bảo tồn và phát triển loại hình Hat Xoan, chú trọng đầu tư vào giáo dục trẻ em, công nghệ và hợp tác quốc tế để vượt qua thách thức. Qua đó, khẳng định Hát Xoan Phú Thọ là minh chứng sống động cho sức sống của văn hóa Việt Nam, đồng thời làm phong phú thêm kho tàng nhân loại, để di sản này tiếp tục được khơi dậy và vang vọng cho các thế hệ mai sau.
