Làng gốm Thanh Hà hình thành vào khoảng thế kỷ XV–XVI, khi người dân từ Thanh Hóa di cư vào miền Trung và mang theo nghề gốm. Họ định cư bên dòng Thu Bồn, tận dụng nguồn đất sét phù sa tại chỗ làm nguyên liệu.
Thế kỷ XVII–XVIII, làng nghề phát triển mạnh nhờ gắn với thương cảng Hội An. Gạch, ngói và đồ gia dụng Thanh Hà theo thuyền buôn đi tiêu thụ nhiều nơi. Năm 2019, nghề gốm Thanh Hà được công nhận Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia.
Điều khiến Thanh Hà khác biệt không nằm ở hoa văn hay màu men, mà ở cái cách người thợ làm ra sản phẩm: hoàn toàn bằng tay, bằng chân, bằng kinh nghiệm truyền đời.
 |
Bàn xoay ở đây không chạy bằng điện. Một người đứng trụ đạp xoay, một người ngồi vuốt đất - hai nhịp thở phối hợp đến mức gần như không cần nói chuyện. Khối đất sét từ từ cao lên, thắt lại, phình ra, thành hình dưới đôi tay uyển chuyển của người thợ.
Gốm Thanh Hà là dòng gốm mộc - không tráng men, nung trong lò củi. Màu sắc của mỗi sản phẩm phụ thuộc hoàn toàn vào lửa và tay nghề nghệ nhân: vàng cam, đỏ gạch, nâu đen, không cái nào giống cái nào, và đó chính xác là điểm hấp dẫn.
Thanh Hà không phải làng nghề chỉ để ngắm từ xa. Du khách có thể trực tiếp ngồi vào bàn xoay, nhào đất, thử tạo hình và thường thất bại vài lần trước khi ra được thứ gì đó gọi là "cái bát". Nhưng chính cái thất bại đó mới cho người ta hiểu tay nghề của thợ đáng giá đến mức nào.
Ngay cạnh làng nghề là Công viên đất nung Thanh Hà - nơi các công trình nổi tiếng thế giới như Tháp Pisa hay Kim tự tháp được phục dựng tỉ mỉ bằng gốm đỏ. Sự đối lập giữa không gian cổ xưa của làng nghề và quy mô hiện đại của công viên tạo nên một trải nghiệm đáng để khám phá cả hai.
Ra về, du khách thường cầm trên tay một con tò he hình thú hay chiếc ấm trà mộc mạc nhưng nặng theo cách khác. Đó là đất Thu Bồn, là lửa củi, là đôi bàn tay của người thợ đã gắn cả đời với cái bàn xoay.
Giữa thời buổi mọi thứ đều có thể đúc khuôn hàng loạt, Thanh Hà vẫn chọn làm từng cái một - chậm, kỹ, và không vội.
