Quả thị là thức quả quen thuộc với nhiều người Việt, gắn liền với hình ảnh làng quê, sân đình, trước ngõ và những ngày cuối hè đầu thu. Cây có tên khoa học là Diospyros decandra, thuộc họ Thị (Ebenaceae), được trồng từ lâu tại nhiều vùng nông thôn.
Mỗi khi vào mùa, những quả thị chín vàng tỏa mùi thơm đặc trưng, tạo nên dấu ấn rất riêng. Với nhiều người, hương thị không chỉ hấp dẫn bởi sự dịu ngọt mà còn gợi nhớ đến tuổi thơ và những câu chuyện cổ tích quen thuộc.
 |
| Quả thị có mùi thơm dễ chịu, khó quên và xuất hiện trong nhiều điển tích dân gian. |
Cây thị sống lâu năm, vừa cho quả vừa tạo bóng mát
Thị là cây thân gỗ lâu năm, sinh trưởng tương đối chậm nhưng có tuổi thọ cao. Cây trưởng thành thông thường có thể cao khoảng 5-6 m, trong điều kiện thuận lợi có thể phát triển lớn hơn.
Thân cây có vỏ nâu sẫm, bề mặt xù xì; tán rộng, lá xanh quanh năm. Lá thị có hình thuôn dài, mọc so le, mặt trên xanh đậm, gân lá nổi rõ.
Cây thường ra hoa vào khoảng tháng 4-5 âm lịch. Hoa nhỏ, màu trắng, mọc thành cụm và có hương thơm nhẹ. Sau khi thụ phấn, quả non xuất hiện, ban đầu có màu xanh rồi dần chuyển sang vàng khi chín vào cuối hè, đầu thu.
 |
Quả thị thường có hình tròn, một số giống hơi dẹt. Khi chín, lớp vỏ vàng óng, bên trong chia thành nhiều múi. Thị sáp thường có quả nhỏ, hương thơm đậm và lưu lâu; trong khi thị tròn có kích thước lớn hơn, mùi thơm nhẹ hơn.
Điểm đặc biệt nhất của quả thị không nằm ở vị mà ở hương thơm. Chỉ vài quả chín đặt trong đĩa hoặc giỏ tre cũng có thể tỏa hương trong không gian suốt nhiều ngày. Trước đây, người dân thường treo giỏ thị trong nhà để thưởng hương.
Nếu ăn, thịt quả chín mềm, vị ngọt nhẹ nhưng vẫn có chút chát đặc trưng. Vì vậy, không phải ai cũng sử dụng thị như một loại trái cây ăn thường xuyên. Với nhiều người, giá trị lớn hơn của quả thị nằm ở hương thơm và những ký ức mà nó mang lại.
Quả thị dân dã nay có giá lên tới 100.000 đồng/kg
Không chỉ được trồng lấy quả, cây thị còn được nhiều gia đình lựa chọn để tạo bóng mát và làm đẹp sân vườn. Những cây lâu năm có thân già, dáng đẹp, bộ rễ nổi bật còn được đưa vào chậu, tạo tác thành bonsai.
 |
Có thời điểm cây thị dần vắng bóng ở nhiều vùng quê bởi tốc độ sinh trưởng chậm, mất nhiều năm mới cho quả. Tuy nhiên, vài năm gần đây, loại quả gắn với ký ức tuổi thơ này lại được nhiều người tìm mua khi vào mùa.
Từ cuối hè đến đầu thu, thị xuất hiện tại các chợ truyền thống, chợ online và các gánh hàng rong. Quả có thể bán theo cân, từng quả hoặc xếp trong giỏ tre nhỏ để làm quà, trang trí và thưởng hương.
Giá thị tươi thường dao động khoảng 35.000-70.000 đồng/kg. Những quả đẹp, thơm đậm, đặc biệt là thị sáp hoặc hàng đầu vụ, có thể được bán với giá khoảng 90.000-100.000 đồng/kg.
Cây thị được ưa chuộng trong sân vườn
Trong quan niệm dân gian, cây thị thường gắn với sự bình an, may mắn và bền vững. Cây có tuổi thọ cao, tán xanh tốt, quả chín màu vàng và tỏa hương thơm nên được nhiều người xem như biểu tượng của sự đủ đầy, phúc lành.
Một số quan niệm phong thủy còn cho rằng hương thơm của quả thị gợi liên tưởng đến việc “để lại tiếng thơm”, tượng trưng cho những giá trị tốt đẹp được gìn giữ qua nhiều thế hệ.
Theo cách lý giải ngũ hành dân gian, cây thị mang đặc trưng của hành Mộc, trong khi quả chín có màu vàng. Vì vậy, người mệnh Mộc và mệnh Thổ có thể tham khảo trồng cây để tăng mảng xanh và tạo sự hài hòa cho không gian. Đây chỉ là quan niệm phong thủy, không phải cơ sở khoa học.
 |
Do cây có khả năng phát triển khá lớn, khi trồng trong sân nên chọn vị trí thoáng, có đủ ánh sáng. Có thể đặt cây lệch sang một bên sân hoặc khu vực bên hông nhà, tránh trồng quá sát cửa chính, cửa sổ hay vị trí khiến tán cây cản trở ánh sáng và lối đi.
Với không gian nhỏ, cây thị trồng chậu hoặc thị bonsai cũng là lựa chọn phù hợp, vừa tạo điểm nhấn vừa dễ di chuyển, chăm sóc.
Cách trồng và chăm sóc cây thị
Cây thị có thể được nhân giống bằng hạt hoặc phương pháp ghép. Nếu gieo từ hạt, cây thường mất nhiều năm mới bắt đầu cho quả, có thể khoảng 5-7 năm hoặc lâu hơn tùy điều kiện sinh trưởng.
Để rút ngắn thời gian chăm sóc, người trồng có thể lựa chọn cây giống khỏe, không sâu bệnh. Khi trồng, đặt cây vào giữa hố, giữ mặt bầu ngang với mặt đất rồi lấp đất, nén nhẹ quanh gốc. Cây non nên được cố định bằng cọc để hạn chế rung lắc khi có gió. Sau đó tưới nước đầy đủ để cây nhanh bén rễ.
Nhìn chung, thị là loại cây khá khỏe, có khả năng thích nghi tốt và không cần chăm sóc quá cầu kỳ.
Đất trồng: Cây thích hợp với đất tơi xốp, giàu dinh dưỡng và thoát nước tốt như đất thịt pha cát hoặc đất phù sa. Khi trồng có thể trộn đất với phân chuồng hoai mục hoặc phân hữu cơ.
Ánh sáng: Thị ưa sáng, nên trồng ở nơi có nhiều nắng để cây phát triển khỏe, thuận lợi cho việc ra hoa và kết quả. Cây có thể chịu bóng bán phần nhưng thiếu sáng kéo dài có thể ảnh hưởng đến khả năng đậu quả.
Tưới nước: Cây mới trồng cần được duy trì độ ẩm, nhất là trong mùa khô. Khi cây đã bén rễ, chỉ cần tưới khi đất bắt đầu khô, tránh để đất quá ẩm gây úng và thối rễ.
Bón phân: Có thể bổ sung phân hữu cơ hoặc phân chuồng hoai mục định kỳ. Trong thời kỳ cây sinh trưởng mạnh, ra hoa và nuôi quả, cần bổ sung dinh dưỡng phù hợp để cây phát triển tốt.
Cắt tỉa và phòng sâu bệnh: Nên loại bỏ cành khô, cành sâu bệnh và những cành mọc quá dày để tán thông thoáng. Cây thị tương đối khỏe nhưng vẫn có thể gặp sâu đục thân, sâu hại cành, thối rễ hoặc một số bệnh trên lá. Việc kiểm tra thường xuyên sẽ giúp phát hiện và xử lý sớm.
