Mame bonsai: Nghệ thuật thu nhỏ thiên nhiên đến tận cùng

Những cây bonsai chỉ cao vài centimet, có thể nằm gọn trong lòng bàn tay, nhưng vẫn phải thể hiện được dáng thế, đường thân, cành nhánh và thần thái của một cây cổ thụ ngoài tự nhiên.

Trong tiếng Nhật, “mame” có nghĩa là “hạt đậu”, được dùng để gọi những cây bonsai có kích thước đặc biệt nhỏ. Mame thường được xếp trong nhóm bonsai siêu nhỏ, bên cạnh shohin – những cây bonsai nhỏ có thể dễ dàng cầm bằng một tay. Tuy nhiên, cách phân chia kích thước giữa mame, shohin và các nhóm bonsai khác không hoàn toàn thống nhất, bởi mỗi trường phái hay triển lãm có thể sử dụng những tiêu chí riêng.

Từ cây cảnh Trung Quốc đến nghệ thuật bonsai Nhật Bản

Mame không có một nguồn gốc độc lập tách khỏi lịch sử bonsai. Muốn tìm hiểu thú chơi này phải bắt đầu từ lịch sử của nghệ thuật cây cảnh thu nhỏ.

Nhiều tài liệu cho rằng nghệ thuật tạo dựng cây cảnh thu nhỏ có nguồn gốc lâu đời ở Trung Quốc, sau đó được truyền sang Nhật Bản.

Tại Nhật, nghệ thuật này tiếp tục được phát triển, đặc biệt dưới ảnh hưởng của văn hóa Thiền, rồi dần hình thành những quy chuẩn riêng về tạo dáng, chăm sóc và thưởng ngoạn bonsai.

Qua nhiều thế kỷ, người Nhật không chỉ tạo ra những cây bonsai có kích thước lớn mà còn phát triển các dòng cây nhỏ và siêu nhỏ. Từ đó, mame trở thành một phần đặc biệt của thế giới bonsai Nhật Bản.

Điểm hấp dẫn của mame nằm ở một nghịch lý: cây càng nhỏ thì việc tạo ra một cây đẹp càng khó.

Thu nhỏ một cái cây nhưng không được làm mất đi vẻ già nua

Với một cây bonsai thông thường, người nghệ nhân có nhiều không gian để phát triển thân, cành và bộ rễ. Nhưng với mame, mọi thứ đều bị giới hạn.

Người chơi mame phải kiểm soát cây gần như ở từng chi tiết nhỏ nhất, từ lượng nước, dinh dưỡng, ánh sáng cho đến việc cắt tỉa và tạo cành.

Một thân cây chỉ vài centimet phải đủ khỏe để tạo cảm giác về tuổi tác. Cành phải được thu gọn nhưng vẫn giữ được nhịp điệu tự nhiên. Tán lá phải cân đối với thân và chậu. Thậm chí kích thước của từng chiếc lá cũng trở thành yếu tố quan trọng.

Chỉ cần một cành quá dài, một chiếc lá quá lớn hoặc bộ rễ phát triển mất cân đối, tổng thể cây có thể lập tức mất đi vẻ hài hòa.

Bởi vậy, người chơi mame phải kiểm soát cây gần như ở từng chi tiết nhỏ nhất, từ lượng nước, dinh dưỡng, ánh sáng cho đến việc cắt tỉa và tạo cành.

Đặc biệt, chậu của mame thường chứa lượng giá thể rất ít. Khả năng giữ nước và dinh dưỡng vì thế thấp hơn nhiều so với những cây bonsai lớn. Người chơi phải theo dõi cây thường xuyên và có kỹ thuật chăm sóc ổn định.

Nhật Bản – cái nôi của phong trào mame hiện đại

Trong thế giới bonsai, Nhật Bản vẫn là quốc gia có truyền thống và phong trào chơi mame, shohin phát triển nổi bật.

Tại đây, bonsai nhỏ không đơn thuần được xem là phiên bản thu nhỏ của bonsai lớn. Chúng có cách chăm sóc, tạo dáng và trưng bày riêng. Các triển lãm chuyên về shohin, mame cũng trở thành một phần của đời sống bonsai Nhật Bản.

Đặc biệt, cách người Nhật trưng bày bonsai nhỏ cho thấy đây không chỉ là cuộc chơi với một cái cây. Một cây mame đẹp có thể được đặt cùng chậu, bàn kê, cây phụ hoặc những vật trang trí khác để tạo thành một bố cục hoàn chỉnh.

Tất cả đều phải tuân thủ nguyên tắc về tỷ lệ và khoảng trống, để dù cây chỉ cao vài centimet, người xem vẫn có cảm giác đang đứng trước một cảnh quan tự nhiên thu nhỏ.

Chiếc chậu siêu nhỏ để trồng mame bonsai.

Bonsai nói chung ngày nay đã vượt ra ngoài phạm vi Nhật Bản và trở thành một thú chơi phổ biến ở nhiều quốc gia.

Cùng với sự phát triển của bonsai quốc tế, mame và shohin cũng ngày càng được quan tâm tại châu Âu, Mỹ và nhiều nước châu Á.

Có một lý do rất thực tế khiến bonsai siêu nhỏ phù hợp với cuộc sống hiện đại: chúng không đòi hỏi quá nhiều diện tích trưng bày. Một người sống trong căn hộ nhỏ vẫn có thể sở hữu cả một bộ sưu tập mame trên kệ, bàn hoặc ban công.

Nhưng chính sự nhỏ bé ấy lại khiến mame trở thành một thử thách đối với người chơi. Nếu bonsai lớn cho phép nghệ nhân thể hiện vẻ đẹp của thân cây, tán cây và không gian, thì mame đòi hỏi họ phải chắt lọc tất cả những yếu tố đó vào một không gian chỉ vài centimet.

Thú chơi nhỏ nhưng không hề đơn giản

Có lẽ đó cũng là lý do mame ngày càng có sức hút trong cộng đồng bonsai.

Một cây cao vài centimet có thể không gây ấn tượng bằng một cây đại bonsai đồ sộ ngay từ cái nhìn đầu tiên. Nhưng khi quan sát kỹ, người xem sẽ nhận ra phía sau dáng cây nhỏ bé ấy là rất nhiều năm chăm sóc và cả một quá trình tính toán tỉ mỉ.

Từ thân cây, cành nhánh đến bộ rễ và chiếc chậu nhỏ, tất cả đều phải phối hợp để tạo nên cảm giác về một cây cổ thụ được thu nhỏ trong lòng bàn tay.

Và cũng chính điều đó tạo nên sức hấp dẫn riêng của mame bonsai: không phải càng lớn càng đẹp, mà đôi khi, nghệ thuật lại nằm ở khả năng làm cho một thế giới rộng lớn thu mình vào chỉ vài centimet.