"Giữa một bãi phôi cây còn thô mộc, chưa thành dáng thế, có khi hàng chục người cùng đứng xem một gốc cây. Nhưng người mang được cây đẹp về thường rất ít. Không phải vì họ nhanh chân hơn, mà vì họ nhìn ra thứ người khác chưa nhìn thấy".
Đó là điều anh Lưu Mạnh Quyền, chủ vườn bonsai tại xã Yên Xuân (khu vực thuộc huyện Thạch Thất cũ), Hà Nội nhắc đi nhắc lại khi nói về quãng thời gian dài gắn bó với bonsai. Theo anh, cái khó nhất của nghề này không nằm ở chuyện uốn dây hay cắt tỉa, mà nằm ở “con mắt nghề”, khả năng nhìn xuyên qua vẻ ngoài thô mộc của một phôi cây để thấy trước dáng thế tương lai của nó.
 |
| Anh Lưu Mạnh Quyền bén duyên với nghề cây cảnh bonsai khi mới 15 tuổi, được người bác ruột trực tiếp chỉ dạy và truyền nghề. |
Trong thế giới bonsai, một thân cây xù xì, lệch lạc hay chi chít sẹo gãy chưa chắc là cây kém giá trị. Ngược lại, chính những đường xoắn do thiên nhiên tạo thành, những dấu vết mà thời gian để lại, đôi khi lại là phần đắt giá nhất của cả tác phẩm. Người làm bonsai lâu năm không nhìn cây ở hiện tại, mà nhìn vào khả năng nó có thể trở thành sau nhiều năm nuôi dưỡng và tạo tác.
Bởi vậy, cùng một phôi cây nhưng có người chỉ thấy phần thô ráp còn dang dở, trong khi người có nghề đã nhìn thấy hình hài của một tác phẩm nhiều năm về sau.
Bắt đầu theo nghề từ năm 15 tuổi, 36 năm va vấp và lăn lộn với bonsai giúp anh Quyền hình thành khả năng “đọc cây” - thứ gần như không thể học từ sách vở. Đó là sự tích lũy từ những lần mua nhầm phôi, những tác phẩm làm hỏng, những chuyến rong ruổi tìm cây ở chợ cảnh, bờ bụi hay các khu vườn quê rồi tự mang về dựng dáng, chăm nuôi và chỉnh sửa qua năm tháng.
"Người mới thường bị hút vào tán lá hoặc vẻ bóng bẩy bên ngoài. Người có kinh nghiệm lại nhìn vào thân cây trước tiên. Thân phải già, phải có chuyển động tự nhiên, phải mang sẵn những đường nét được thời gian tạc vào thì mới có chất để khai thác. Một tác phẩm bonsai đích thực không phải thứ được tạo ra hoàn toàn bằng kỹ thuật, mà là sự cộng hưởng giữa dấu ấn của thiên nhiên và con mắt của người nghệ nhân.
Trong một cây phôi hỗn độn, mình phải nhìn ra ngay cái gì nên bỏ, cái gì nên giữ. Cái đó là kinh nghiệm tích lũy cả đời”, anh nói.
 |
| Vườn bonsai của anh Lưu Mạnh Quyền đặt tại xã Yên Xuân, TP Hà Nội - đây là một trong 5 nhà vườn thuộc cụm bonsai xóm Núi (thuộc huyện Thạch Thất cũ). |
Chính vì vậy, nghệ thuật bonsai cũng là nghề của sự tích lũy âm thầm, không có con đường tắt. Người ngoài nhìn vào thường chỉ thấy một cây bonsai định giá vài trăm triệu đồng rồi đặt câu hỏi: "Sao cây đắt thế?" Nhưng phía sau mức giá ấy là hàng chục năm nuôi cây, chăm cây và cả những lần trả giá bằng sai lầm.
Một tác phẩm bonsai có thể mất nhiều năm chỉ để hoàn thiện bộ thân và khung cành. Trong quãng thời gian đó, người nghệ nhân gần như phải "sống cùng cây". Chỉ cần đổi người chăm sóc giữa chừng, toàn bộ tinh thần ban đầu của tác phẩm có thể tan vỡ theo một nhát kéo không đúng chỗ.
"Người nuôi mãi một cây sẽ hiểu nó cần gì. Đến lúc người khác vào làm, không hiểu ý, cắt sai một nhát là hỏng cả tác phẩm", anh Quyền chia sẻ.
 |
| Vườn hiện sở hữu gần 200 tác phẩm lớn nhỏ, đa dạng về chủng loại. |
 |
Vườn của anh Quyền hiện lưu giữ gần 200 tác phẩm lớn nhỏ, từ duối, sanh đến si búp hồng, có cây được tạo tác từ thời người chơi còn dùng dây điện để uốn cành, qua nhiều lần chỉnh sửa đến nay vẫn chưa được xem là hoàn thiện.
Theo anh Quyền, một tác phẩm bonsai không phải cứ chăm sóc lâu hay được trả giá cao là có thể đem bán. Quan trọng nhất là cây đã đạt đến độ hay chưa. Có những cây nhìn đã đẹp, nhưng người làm nghề vẫn biết chúng còn thiếu một chút độ già, một khoảng chuyển cành hay sự cân bằng trong thần thái tổng thể.
“Nhiều khi khách thích lắm rồi, nhưng mình vẫn chưa muốn bán. Vì biết cây còn có thể đẹp hơn nữa”, anh nói.
Có lẽ cũng vì vậy mà với anh Quyền, bonsai chưa bao giờ là thú chơi có thể đo đếm đơn thuần bằng giá tiền. Một tác phẩm đẹp, theo anh, không chỉ cần kỹ thuật mà còn cần đủ thời gian để cây tự tích lũy thần thái và độ chín riêng.
 |
Sau hơn 30 năm gắn bó với bonsai, điều anh nhận được nhiều nhất không nằm ở giá trị của những tác phẩm trong vườn, mà là sự kiên nhẫn và khả năng nhìn mọi thứ theo chiều dài của thời gian.
Bởi trong bonsai cũng như trong đời sống, những giá trị bền vững nhất thường không nằm ở thứ phô bày ra bên ngoài ngay từ đầu. Chúng được tạo nên từ dấu vết của thời gian, từ những lần cắt bỏ, sửa chữa, từ sự kiên nhẫn âm thầm qua năm tháng. Có những thân cây phải đi qua hàng chục năm nắng gió mới hình thành được độ già và thần thái riêng. Con người cũng vậy, chỉ sau rất nhiều trải nghiệm, va vấp và chờ đợi, vẻ đẹp thật sự mới dần lộ ra.
