Giữa không gian cung đình của Kinh thành Huế, vườn Thiệu Phương từng là chốn thưởng ngoạn nổi tiếng của các vị vua triều Nguyễn. Không chỉ quy tụ nhiều loài hoa thơm, cây cảnh quý hiếm, khu vườn còn lưu dấu câu chuyện đặc biệt về cây hương trầm Tây Dương có hoa nở quanh năm, tỏa hương thơm khác thường.
Vườn Thiệu Phương (Thiệu Phương viên) là một trong những ngự uyển tiêu biểu nằm trong Đại Nội Huế, gắn liền với đời sống tinh thần của hoàng gia triều Nguyễn. Khu vườn được xây dựng vào năm Minh Mệnh thứ 7 (1828), ở phía đông, bên trong cửa Hưng Khánh thuộc Tử Cấm thành.
 |
| Vườn Cơ Hạ mang ý nghĩa bình an, thanh nhàn, là chốn nghỉ ngơi, dạo cảnh của các vị vua triều Nguyễn giữa hoàng cung. |
Theo sử liệu Đại Nam thực lục, trong khu vườn có nhiều công trình kiến trúc như điện Hoàng Phúc, Cẩm Xuân đường, Di Nhiên đường, Hàm Xuân hiên, Vĩnh Phương hiên cùng hệ thống hành lang nối liền các công trình.
Điểm nhấn kiến trúc nổi bật của vườn Thiệu Phương là hệ thống Vạn tự hồi lang, được thiết kế theo hình chữ Vạn (卍), đặt ở vị trí trung tâm và chạy tỏa ra bốn phía. Tại bốn góc hành lang là những công trình kiến trúc nhỏ được bố trí cân xứng, tạo nên tổng thể hài hòa giữa cảnh quan và kiến trúc cung đình.
Phía tây khu vườn có hai lạch nước nhỏ mang tên Ngự Câu, thông với hồ Ngọc Dịch. Bên bờ lạch còn có một hòn núi nhân tạo mang tên Trích Thúy sơn. Trong khi đó, điện Hoàng Phúc được xây dựng với quy mô năm gian hai chái, mái trùng thiềm, lợp ngói hoàng lưu li.
Ngoài ra, khu vườn còn có đình bát giác, ao sen, phương đình và nhà thủy tạ Lương Đình Điếu Ngư – nơi nhà vua có thể hóng mát, câu cá, thưởng ngoạn cảnh sắc. Đến thời vua Thiệu Trị, nhà thủy tạ được xây dựng lại và đổi tên thành Trừng Quang tạ.
Không chỉ là công trình kiến trúc đẹp, vườn Thiệu Phương còn nổi tiếng bởi hệ thống hoa thơm, cây lạ được chăm sóc trong không gian hoàng gia. Đây là nơi các vị vua triều Nguyễn tìm đến thư giãn, thưởng hoa, uống trà và đàm đạo cùng các quan trong triều.
Sử sách ghi lại, vào mùa xuân năm Minh Mệnh thứ 10 (1829), nhà vua từng đến thưởng ngoạn tại vườn Thiệu Phương, triệu các đình thần vào hầu, cùng ngồi ở hành lang chữ Vạn, thong thả uống trà, ăn hoa quả rồi mới trở về.
Đặc biệt, khu vườn từng sở hữu một loài cây có tên hương trầm Tây Dương với đặc điểm sinh trưởng và ra hoa rất khác thường. Theo ghi chép trong Đại Nam thực lục, vào mùa thu năm Thiệu Trị thứ nhất (1841), cây hương trầm Tây Dương trồng tại sân điện Hoàng Phúc lại nở hoa, tỏa mùi thơm ngào ngạt.
Trước hiện tượng đặc biệt này, vua Thiệu Trị đã sai Nội giám mang hoa ra cho các quan trong triều cùng thưởng lãm. Nhà vua nhận xét loài hoa này không chỉ nở thơm vào mùa xuân mà đến mùa thu vẫn tiếp tục khoe sắc, hương thơm nối tiếp không ngừng, đúng với ý nghĩa tên gọi Thiệu Phương.
Nhà vua cũng nhân dịp này nhắc nhớ công đức của vua cha, cho rằng ân trạch của Tiên đế đã thấm nhuần đến cả cỏ cây, khiến vườn hoa vẫn tươi tốt. Cảnh sắc ấy đồng thời gợi lên nỗi niềm hoài niệm, xúc động trước sự trôi chảy của thời gian. Sau đó, vua Thiệu Trị sai quan Nội các tuyên đọc bài thơ do mình sáng tác.
Không chỉ dành cho những cuộc thưởng hoa, vườn Thiệu Phương còn gắn với một dấu mốc đặc biệt trong cuộc đời vua Thiệu Trị. Sau khi lên ngôi, nhà vua chọn điện Hoàng Phúc làm nơi cư tang, về sau các vua kế vị cũng thực hiện việc cư tang tại đây.
Chính vì vậy, vua Thiệu Trị cho mở rộng, xây dựng thêm các công trình kiến trúc trong vườn, đồng thời yêu cầu Hàn lâm viện soạn câu đối treo tại các điện, đường và hiên. Bản tấu ngày 27 tháng 9 năm Thiệu Trị thứ 2 (1842) cho biết Hàn lâm viện đã soạn 33 câu đối cho điện Càn Thành và 23 câu đối cho vườn Thiệu Phương.
Tuy nhiên, vẻ huy hoàng của khu vườn thượng uyển này không kéo dài mãi. Đến thời vua Thành Thái, nhiều công trình trong vườn bị tháo dỡ. Châu bản triều Nguyễn ngày 13 tháng 8 năm Thành Thái thứ 9 (1897) ghi lại việc triều đình cho tháo dỡ một đoạn tường gạch dài 20 thước, từ phía bên trái đến cửa Cẩm Xuân.
Đến thời vua Duy Tân, vườn Thiệu Phương vẫn được tu sửa nhưng chủ yếu tập trung vào các hạng mục như bờ hồ, cửa cống, cầu gỗ, bậc tam cấp và lan can. Bản tấu của Bộ Công năm 1910 ghi nhận tổng kinh phí sửa chữa lên tới 294 đồng 8 hào 5 xu. Những ghi chép này cho thấy nhiều công trình kiến trúc từng làm nên vẻ tráng lệ của khu vườn đã không còn nguyên vẹn.
Trải qua nhiều biến động lịch sử, vườn Thiệu Phương từng có thời gian xuống cấp, hoang phế và dần vắng bóng trong những ghi chép về chốn cung đình. Tuy nhiên, nhờ công tác bảo tồn, trùng tu di tích, khu vườn ngày nay đã được phục hồi, mang diện mạo thanh nhã với cảnh quan cây xanh, hoa lá và kiến trúc hài hòa.
Từ một ngự uyển từng vang bóng dưới triều Nguyễn, vườn Thiệu Phương không chỉ lưu giữ giá trị kiến trúc cảnh quan mà còn là nơi lưu dấu thú thưởng hoa, chơi cây cảnh và đời sống tinh thần tao nhã của hoàng gia. Đặc biệt, câu chuyện về cây hương trầm Tây Dương nở hoa, tỏa hương thơm quanh năm vẫn là một chi tiết thú vị, góp phần hé mở nét độc đáo trong nghệ thuật kiến tạo vườn thượng uyển của các vị vua triều Nguyễn.
