Theo người dân địa phương, trước năm 1945, phủ Tương Dương từng là trung tâm kinh tế, văn hóa và chính trị của cả vùng miền Tây xứ Nghệ. Sau Cách mạng tháng Tám, công trình được sử dụng làm trụ sở chính quyền cách mạng. Trải qua nhiều biến động lịch sử, đến nay chỉ còn lại một vòm gạch, nằm trong khuôn viên trường THCS Xá Lượng.
Ông Trần Văn Hiền, Trưởng phòng Văn hóa – Xã hội xã cho biết, do thời gian dài và biến động lịch sử, tư liệu về quá trình hình thành, niên đại cũng như chức năng cụ thể của công trình hiện còn rất ít. Địa phương vẫn đang tiếp tục tìm hiểu, đối chiếu các nguồn tư liệu để làm rõ hơn giá trị lịch sử của di tích này.
 |
Nhìn từ xa, vòm cổng phủ gần như bị "nuốt" vào trong tán đa xanh thẫm. Những bộ rễ lớn buông từ trên cao, cắm sâu vào lòng đất rồi quấn chặt lấy từng viên gạch. Rễ nọ chồng lên rễ kia, đan xen như những sợi dây thừng khổng lồ, tạo thành lớp bảo vệ tự nhiên cho cả công trình.
Chính lớp rễ ấy đã vô tình giúp cổng phủ đứng vững trước mưa nắng, dù phần gạch vữa bên trong đã nhiều chỗ bong tróc, rạn nứt. Thân cây đa xù xì, to lớn, chia thành nhiều nhánh vươn lên ngay trên đỉnh cổng, tán lá tỏa rộng phủ bóng mát cả một khoảng không gian.
Bà Ngô Thị Dần (87 tuổi, trú bản Cửa Rào 2) cho biết từ khi còn nhỏ bà đã thấy cổng phủ hiện diện ở đây, cây đa mọc trên cổng từ lâu, tán lá sum sê phủ kín một góc khuôn viên trường và cả con đường bên cạnh.
Dưới mái vòm cổng phủ, người dân đặt một bàn thờ nhỏ, hương khói quanh năm - như cách gìn giữ sự linh thiêng cho nơi từng là cửa ngõ quan trọng của cả một vùng đất.
 |
Cổng phủ Tương Dương xưa kia nằm ngay tại bến thuyền tấp nập, nơi người dân qua lại buôn bán, giao thương. Từ khi cầu cứng bắc qua đầu nguồn sông Lam, nhịp sống dịch chuyển, khu vực này dần trở nên vắng lặng.
Tuy nhiên, hình ảnh cây đa cổ thụ ôm trọn vòm cổng phủ rêu phong vẫn là minh chứng sống động cho sự giao hòa giữa thiên nhiên và di tích, nơi thời gian không xóa đi mà chỉ thêm phần bồi đắp cho ký ức của một vùng đất từng sầm uất bên dòng sông Lam.
