Định hướng bản sắc và phương pháp biểu đạt cho Bonsai Việt Nam trong bối cảnh hội nhập quốc tế

Trong tiến trình hội nhập quốc tế ngày càng sâu rộng, Bonsai Việt Nam đã và đang có những bước phát triển đáng ghi nhận, cả về quy mô phong trào lẫn trình độ kỹ thuật của nghệ nhân. Nhiều tác phẩm của Việt Nam xuất hiện tại các triển lãm, festival bonsai khu vực và quốc tế, được đánh giá cao về tay nghề, sự công phu và tinh thần sáng tạo. Tuy nhiên, song hành với sự mở rộng không gian giao lưu ấy là một vấn đề mang tính căn cốt: Bonsai Việt Nam đang đứng ở đâu về phương diện bản sắc và phương pháp biểu đạt, và đâu là giới hạn của việc tiếp tục dựa vào các hệ quy chiếu ngoại lai?

Các tác phẩm của các Hội viên thuộc Hội Sinh vật cảnh Việt Nam trưng bày phục vụ Đại hội Thi đua yêu nước và Đại hội XIV của Đảng

Thực tiễn sáng tác cho thấy, phần lớn tác phẩm bonsai Việt Nam hiện nay vẫn vận hành trong những khuôn mẫu tạo hình chịu ảnh hưởng mạnh mẽ từ bonsai Nhật Bản, Trung Hoa hoặc các trường phái phương Tây hiện đại. Sự tiếp thu này là tất yếu trong giai đoạn đầu của hội nhập, khi việc học hỏi kỹ thuật, nguyên lý thẩm mỹ và phương pháp biểu đạt từ các nền bonsai phát triển là con đường ngắn nhất để nâng cao trình độ. Tuy nhiên, khi phong trào đã đạt đến độ chín nhất định, việc tiếp tục sao chép hoặc mô phỏng một cách máy móc các khuôn hình ngoại nhập không chỉ làm lu mờ đặc điểm sinh thái của cây Việt Nam, mà còn đặt ra nguy cơ đánh mất cơ hội hình thành một hệ giá trị thẩm mỹ mang bản sắc riêng.

Bonsai, xét đến cùng, không chỉ là kỹ thuật thu nhỏ cây trong chậu, mà là một hình thức nghệ thuật biểu đạt mối quan hệ giữa con người và tự nhiên thông qua hình thái sống của cây. Chính vì vậy, mỗi nền bonsai lớn trên thế giới đều hình thành phương pháp biểu đạt dựa trên điều kiện sinh thái, lịch sử văn hóa và triết lý sống của cộng đồng bản địa. Bonsai Nhật Bản gắn với tinh thần wabi-sabi, sự tiết chế và cảm thức vô thường; penjing Trung Hoa nhấn mạnh tính tự sự và biểu tượng của cảnh quan; trong khi bonsai phương Tây hiện đại đề cao cá tính sáng tạo và sự phá vỡ khuôn mẫu cổ điển. Đặt trong bối cảnh đó, Bonsai Việt Nam không thể mãi là “phiên bản địa phương” của các trường phái ngoại lai, mà cần được nhìn nhận như một thực thể nghệ thuật có khả năng tự kiến tạo phương pháp biểu đạt dựa trên nền tảng sinh thái và văn hóa riêng.

Bonsai không chỉ là kỹ thuật thu nhỏ cây trong chậu, mà là một hình thức nghệ thuật biểu đạt mối quan hệ giữa con người và tự nhiên thông qua hình thái sống của cây, mỗi nền bonsai lớn trên thế giới đều hình thành phương pháp biểu đạt dựa trên điều kiện sinh thái, lịch sử văn hóa và triết lý sống của cộng đồng bản địa. (Ảnh: Các chậu cây cảnh được trưng bày trong không gian di tích lịch sử)

Một trong những vấn đề nổi cộm hiện nay là sự thiếu vắng một hệ thống lý luận và phương pháp luận đủ mạnh để dẫn dắt sáng tác bonsai Việt Nam. Phong trào phát triển chủ yếu dựa trên kinh nghiệm cá nhân của nghệ nhân, sự truyền nghề theo lối “cầm tay chỉ việc” và các tiêu chí chấm giải vay mượn từ quốc tế. Điều này dẫn đến tình trạng không ít tác phẩm đạt chuẩn kỹ thuật nhưng thiếu chiều sâu biểu đạt, hoặc cố gắng “ép” cây Việt vào những dáng thế không tương thích với sinh lý và hình thái tự nhiên của chúng. Hệ quả là cây mất đi sự thuyết phục về mặt sinh thái, trong khi thông điệp văn hóa cũng trở nên mờ nhạt.

Trong điều kiện khí hậu nhiệt đới gió mùa, cây Việt Nam mang những đặc điểm sinh trưởng khác biệt so với cây vùng ôn đới, nơi hình thành nhiều nguyên lý bonsai kinh điển. Thân cây thường phát triển nhanh, vết sẹo liền nhanh, bộ rễ khỏe và tán lá phong phú. Nếu tiếp cận bonsai Việt Nam chỉ bằng con mắt của bonsai ôn đới, người nghệ nhân dễ rơi vào nghịch lý: hoặc phải kìm hãm sinh trưởng một cách cưỡng ép, hoặc liên tục can thiệp để “uốn cây theo khuôn”. Trong khi đó, một phương pháp biểu đạt mang bản sắc Việt cần xuất phát từ việc tôn trọng nhịp sống tự nhiên của cây, coi sinh thái bản địa là nền tảng chứ không phải trở ngại.

Chữ Hán Nôm đóng vai trò đặc biệt trong việc đặt tên cho cây cảnh Việt Nam

Bên cạnh yếu tố sinh thái, văn hóa Việt Nam cũng cung cấp một trường liên tưởng phong phú cho việc hình thành ngôn ngữ biểu đạt riêng của bonsai. Làng quê, bờ tre, mái đình, cây đa, bến nước, những không gian gắn với ký ức cộng đồng và lịch sử sinh tồn của người Việt hoàn toàn có thể trở thành nền tảng cảm hứng cho sáng tác bonsai, không theo nghĩa minh họa trực tiếp, mà ở tầng sâu của cảm thức. Một tác phẩm bonsai Việt Nam thuyết phục không nhất thiết phải “kể chuyện” bằng hình ảnh cụ thể, mà cần gợi lên tinh thần của cảnh quan nhiệt đới, sự bền bỉ, thích nghi và dung hòa những giá trị đã ăn sâu vào đời sống văn hóa Việt.

Trong một lần làm việc tại Văn phòng Hội Sinh vật cảnh Việt Nam, TS. Nguyễn Hữu Vạn, nguyên Ủy viên Trung ương Đảng, nguyên Tổng Kiểm toán Nhà nước, Chủ tịch Hội Sinh vật cảnh Việt Nam đã nhấn mạnh yêu cầu cần sớm tập hợp các nhà khoa học, chuyên gia sinh thái, mỹ thuật và các nghệ nhân danh tiếng để tổ chức một hội thảo khoa học chuyên sâu về định hướng bản sắc Bonsai Việt Nam. Chỉ đạo này cho thấy nhận thức rõ ràng rằng phong trào sinh vật cảnh không thể phát triển bền vững nếu thiếu nền tảng lý luận, và rằng việc xây dựng bản sắc không phải là nhiệm vụ của riêng nghệ nhân, mà là công việc liên ngành, cần sự tham gia của khoa học và quản lý.

Nghệ nhân Dũng Coca - Ủy viên BCH Hội Sinh vật cảnh Việt Nam, Chủ nhiệm CLB Sinh vật cảnh Thường Tín (Bên phải) chia sẻ cùng Nhà báo Lê Doãn Hưng - Ủy viên BCH Hội Sinh vật cảnh Việt Nam, Phó Tổng biên tập phụ trách Tạp chí Việt Nam hương sắc về Tác phẩm “Thần Thư Kỳ Cảnh” tạo hình núi non trùng điệp cùng những mũi tên thể hiện khí phách và lòng dân vững chãi. Với ý tưởng sâu sắc, kỹ thuật tạo hình công phu và câu chuyện đầy cảm xúc. “Thần Thư Kỳ Cảnh” không chỉ là một kiệt tác nghệ thuật sinh vật cảnh mà còn là thông điệp về chủ quyền, lòng dân và bản sắc văn hóa Việt.

Trao đổi với phóng viên Tạp chí Việt Nam hương sắc về Định hướng bản sắc và phương pháp biểu đạt cho Bonsai Việt Nam trong bối cảnh hội nhập quốc tế, nghệ nhân Dũng Coca nhấn mạnh, “Bonsai Việt Nam trước hết phải phát triển gắn liền với văn hóa dân tộc và thể hiện được cái "nết" văn hóa chủ đạo của người Việt. Thông thường, Bonsai thế giới tập trung biểu đạt tình yêu thiên nhiên, muốn thu nhỏ cảnh sắc đại ngàn vào trong gang tấc để đưa vào không gian gia đình. Nhưng với Bonsai Việt Nam, ý nghĩa còn lớn lao hơn thế. Trong thời gian tới, định hướng của chúng ta là vừa hội nhập cùng cộng đồng yêu Bonsai toàn cầu, vừa phải gánh vác trách nhiệm phát huy bản sắc và tính kế thừa từ thế hệ cha ông.

Một ví dụ điển hình mà tôi hay chia sẻ là sự khác biệt giữa cái "ngọn" và "quả phúc". Bonsai thế giới thường chỉ có khái niệm cây ngọn, nhưng các cụ ta lại nhấn mạnh vào "quả phúc". Quả phúc về hình thái cũng là một cái ngọn, nhưng cách kết thúc không đơn thuần là kết thúc một cái cây, mà nó tượng trưng cho kết quả của cả một quá trình sống, tu dưỡng đạo đức và rèn giũa bản thân. Đó là sự đúc rút, tích tụ những giá trị tốt đẹp để làm tấm gương cho con cháu đời sau học hỏi và phát huy. Đây chính là nét đặc trưng văn hóa không thể thay thế của cây cảnh Việt Nam.

Vì vậy, sự phát triển của Bonsai Việt Nam sắp tới phải song hành giữa việc kế thừa bản sắc dân tộc và con đường phát triển của Bonsai quốc tế. Chúng ta không thể chơi một cuộc chơi riêng biệt. Nhiều anh em lo ngại việc dùng từ "Bonsai" là sính ngoại, nhưng thực tế chúng ta cần phân biệt rõ ràng: cây cảnh, cây thế và Bonsai đều có những tầng triết lý khác nhau. Cây thế gửi gắm chữ nghĩa và nét văn hóa đặc thù, trong khi Bonsai mang những quy chuẩn nghệ thuật chung của nhân loại. Trong bối cảnh thế giới đại đồng, chúng ta phải biết lồng ghép một cách khéo léo những giá trị truyền thống vào xu thế phát triển chung. Chúng ta cùng phát triển với các nước trong khu vực và thế giới để tồn tại và nhân rộng những giá trị nghệ thuật, từ đó tạo nên sự phong phú cho nền cây cảnh Việt Nam nói riêng và nền cây cảnh thế giới nói chung.”

Từ góc độ phản biện, có thể thấy rằng nếu không sớm đặt ra vấn đề phương pháp biểu đạt và bản sắc, Bonsai Việt Nam sẽ đối mặt với nguy cơ rơi vào vòng lặp của sự “chuẩn hóa kỹ thuật” nhưng nghèo nàn về tư tưởng. Trong bối cảnh hội nhập, chuẩn mực quốc tế là cần thiết, nhưng chuẩn mực không đồng nghĩa với đồng nhất. Một nền bonsai chỉ thực sự được cộng đồng quốc tế ghi nhận khi nó mang đến một cách nhìn khác về mối quan hệ giữa con người và tự nhiên, được biểu đạt bằng ngôn ngữ tạo hình thuyết phục và nhất quán.

Các chậu cây cảnh được trưng bày trong không gian Di tích lịch sử và kiến trúc nghệ thuật Văn Miếu - Quốc Tử Giám

Định hướng bản sắc cho Bonsai Việt Nam vì vậy không nên hiểu là việc tạo ra một “trường phái” cứng nhắc hay áp đặt một hệ quy chuẩn mới. Ngược lại, đó là quá trình mở ra không gian tư duy, trong đó nghệ nhân được khuyến khích khai thác chiều sâu sinh thái và văn hóa bản địa, đồng thời đối thoại bình đẳng với các giá trị quốc tế. Phương pháp biểu đạt trong trường hợp này không phải là tập hợp các “dáng thế Việt”, mà là cách tiếp cận cây như một thực thể sống mang ký ức môi trường và lịch sử địa phương.

Trong dài hạn, việc tổ chức các hội thảo khoa học, xây dựng diễn đàn học thuật về bonsai và cây cảnh là bước đi cần thiết để kết nối thực hành nghệ thuật với nghiên cứu lý luận. Đây cũng là cơ sở để đào tạo thế hệ nghệ nhân mới có tư duy phản biện, không chỉ giỏi kỹ thuật mà còn có khả năng tự đặt câu hỏi về ý nghĩa và giá trị của tác phẩm mình tạo ra. Khi đó, Bonsai Việt Nam mới có thể bước ra thế giới không phải với tâm thế “theo kịp”, mà với tư cách một tiếng nói riêng trong bức tranh đa dạng của nghệ thuật bonsai toàn cầu.

Hội nhập quốc tế không phải là quá trình hòa tan, mà là phép thử cho năng lực tự nhận thức và tự định vị. Đối với Bonsai Việt Nam, thách thức lớn nhất hiện nay không nằm ở kỹ thuật hay nguồn cây, mà ở việc dám nhìn lại chính mình để xác lập con đường phát triển có chiều sâu. Định hướng bản sắc và phương pháp biểu đạt, nếu được đặt đúng vị trí trung tâm của tư duy phát triển, sẽ không chỉ nâng tầm giá trị nghệ thuật của bonsai Việt, mà còn góp phần khẳng định vai trò của sinh vật cảnh như một thành tố văn hóa sống động trong đời sống đương đại.