Giữa nhịp sống sôi động của Hải Phòng, tại phường Gia Viên vẫn tồn tại một biểu tượng đặc biệt của ký ức làng quê: cây đa 13 gốc hơn 300 năm tuổi. Nằm ở khu vực xóm Trại, cây đa nổi bật giữa không gian đô thị bởi kích thước đồ sộ và cấu trúc hiếm gặp, được xem là một trong những cây đa độc đáo bậc nhất nước ta.
Cây đa chỉ cao khoảng 10 m nhưng tán rộng tới 40 m, tỏa bóng mát gần như trọn một khoảng sân lớn. Điều khiến cây trở nên đặc biệt là cấu trúc gồm 13 gốc thẳng đứng, với một gốc chính và 12 gốc phụ bao quanh, tạo thành một tổng thể vững chãi như một quần thể cây liên kết chặt chẽ.
 |
| Với lịch sử tồn tại hơn ba thế kỷ, cây đa 13 gốc tại phường Gia Viên, Hải Phòng được đánh giá là một trong những cây đa cổ thụ độc đáo và đồ sộ bậc nhất Việt Nam. |
Gốc chính có chu vi khoảng 8,2 m, trong khi các gốc phụ dao động từ 2 đến 5 m. Tổng chu vi của toàn bộ 13 gốc đạt gần 30 m. Những cành lớn, có cành đường kính gần 1 m, đan xen và nối kết các thân cây lại với nhau. Hệ thống rễ phụ buông xuống như những trụ chống tự nhiên, góp phần nâng đỡ tán cây rộng lớn suốt nhiều thế kỷ.
Không gian dưới tán đa từ lâu đã trở thành nơi nghỉ chân quen thuộc của người dân sau giờ lao động. Tiếng chim làm tổ, ríu rít bốn mùa, mang lại cảm giác thanh bình hiếm có giữa phố phường. Bóng đa không chỉ che nắng mà còn che chở một phần ký ức của cư dân địa phương.
Sự phát triển theo chiều ngang thay vì vươn cao của cây được lý giải qua nhiều truyền thuyết dân gian. Một câu chuyện kể rằng xưa kia có vị tướng khi đi đánh giặc đã buộc ngựa vào gốc đa, khiến ngọn cây bị gãy. Từ đó, cây không mọc cao nữa mà lan rộng tán ra bốn phía.
 |
| Cấu trúc đặc biệt của cây gồm 13 gốc thẳng đứng, trong đó có một gốc chính và 12 gốc phụ mọc xung quanh. Ảnh: Dân trí. |
Một truyền thuyết khác gắn với hình ảnh Hai Bà Trưng trong trận đánh quân Nam Hán. Tương truyền khi dừng chân nghỉ dưới bóng đa, con voi chiến đã bẻ ngọn cây để ăn, làm cây mất đỉnh và phát triển thấp, xòe rộng như ngày nay. Dù chưa thể kiểm chứng, những câu chuyện này vẫn được truyền lại qua nhiều thế hệ, góp phần tạo nên chiều sâu văn hóa cho cổ thụ.
Năm 2014, cây đa 13 gốc được Hội Bảo vệ thiên nhiên và Môi trường Việt Nam công nhận là Cây di sản Việt Nam. Danh hiệu này ghi nhận giá trị lịch sử, văn hóa và sinh thái của một biểu tượng đã gắn bó bền bỉ với cộng đồng cư dân nơi đây.
Dưới tán cây hiện còn một miếu thờ cổ với bia đá khắc chữ Hán Nôm. Nơi đây thờ Đức Thổ Vượng – người có công khai hoang, lập ấp – cùng các vị thần linh và những vong linh theo tín ngưỡng dân gian. Khu thờ tự còn được gọi là phủ chúa Bà, nơi thờ chúa Năm Phương, vị chúa Bà được người dân tôn kính từ lâu đời.
Một câu chuyện nhuốm màu huyền bí từ thời Pháp thuộc cũng được người dân truyền miệng, kể về một ca nương yểu mệnh hiển linh quanh khu vực cây đa. Từ đó, việc hương khói quanh năm càng khiến nơi này thêm phần linh thiêng. Dù không thể xác thực, những câu chuyện ấy vẫn góp phần làm tăng sức hút cho địa điểm.
Hằng năm, vào ngày 6/6 âm lịch – ngày tiệc chúa Bà Năm Phương – cùng các dịp lễ, Tết, rằm, người dân địa phương lại đến dâng hương, cầu bình an. Việc sắm lễ diễn ra tùy tâm, mang đậm nét tín ngưỡng dân gian truyền thống.
