Việt Nam là một trong 16 quốc gia có mức độ đa dạng sinh học cao nhất thế giới. Riêng về hoa lan, các nhà khoa học đã ghi nhận khoảng 900 loài và ước tính con số thực tế có thể lên tới 1.100 loài. Theo Leonid Averyanov, nhà thực vật học người Nga chuyên nghiên cứu hệ lan Đông Nam Á, mức độ phong phú của lan Việt Nam nhỉnh hơn Thái Lan và không thua kém Trung Quốc.
 |
Từ lâu trong văn hóa Việt Nam, hoa lan được xem là loài hoa cao quý, biểu tượng của sự thanh cao và tinh khiết. Trong dân gian, lan còn được coi là một vị thuốc quý và đã được Hải Thượng Lãn Ông ghi chép cẩn thận trong các y thư cổ. Vì vậy, hoa lan từng được gọi là loài hoa vương giả, gắn với câu nói quen thuộc “Vua chơi lan, quan chơi trà”.
Theo truyền thuyết, dưới triều Trần Anh Tông, nhà vua đã sưu tập được khoảng 500 loài lan quý và lập nên khu vườn nổi tiếng mang tên Ngũ bách viên. Nhà vua thường dẫn các sứ thần nước ngoài đến tham quan khu vườn này như một niềm tự hào của Đại Việt. Nhiều ghi chép cho biết lan được sai người tìm kiếm khắp nơi, từ rừng núi trong nước đến các vùng Lào, Chiêm Thành, Xiêm La.
Trong các tác phẩm văn học cổ như Vũ trung tùy bút và Tang thương ngẫu lục của Phạm Đình Hổ, tác giả đã mô tả khá sinh động thú chơi hoa, cây cảnh của giới vua quan và người dân. Phần “Hoa thảo” trong Vũ trung tùy bút còn nhắc đến nhiều loại lan như Thanh lan, Đông lan, Kiết lan, đồng thời ghi lại một số kỹ thuật trồng lan thời bấy giờ.
Việc nghiên cứu hoa lan Việt Nam đã thu hút nhiều học giả quốc tế trong suốt gần ba thế kỷ.
Người được xem là nhà nghiên cứu sớm nhất là nhà truyền giáo Bồ Đào Nha Joannis de Loureiro. Ông đến Việt Nam năm 1743 và dành hơn 35 năm nghiên cứu thực vật tại khu vực này. Năm 1790, ông xuất bản cuốn sách Flora Cochinchinensis (Cây cỏ tại Nam Kỳ), trong đó mô tả một số loài lan Việt Nam như Aerides odorata và Thrixspermum centipeda. Đây được xem là tài liệu khoa học đầu tiên giới thiệu lan Việt Nam với thế giới.
 |
| Hoa lan Việt Nam thu hút sự quan tâm của nhiều nhà khoa học quốc tế. |
Đầu thế kỷ XIX, nhà tự nhiên học người Scotland George Finlayson đã đến Đông Nam Á trong chuyến công tác của phái đoàn Crawfurd (1821–1822). Những nghiên cứu của ông về động thực vật trong khu vực đã có ảnh hưởng lớn, và một loài lan kiếm của Việt Nam được đặt theo tên ông là Cymbidium finlaysonianum.
Năm 1837, nhà dược học và thảo mộc học người Pháp Charles Gaudichaud-Beaupré ghé Đà Nẵng trong chuyến đi vòng quanh thế giới và mang về Vườn Thảo mộc Paris một số mẫu lan chưa xác định.
Từ năm 1861 đến 1868, nhà thám hiểm và bác sĩ người Pháp Clovis Thorel tham gia đoàn thám hiểm sông Mekong từ Angkor qua Lào đến Bắc Kỳ. Trong hành trình này, ông thu thập hàng nghìn mẫu thực vật và mô tả 4.203 loài, trong đó có nhiều loài lan.
Một nhân vật quan trọng khác là Jean Baptiste Louis Pierre. Từ năm 1864 đến 1877, ông làm giám đốc Thảo Cầm Viên Sài Gòn và nghiên cứu hệ thực vật Đông Dương. Các công trình của ông, đặc biệt là bộ Flore générale de l'Indochine, trở thành tài liệu nền tảng cho việc nghiên cứu thực vật khu vực.
Đầu thế kỷ XX, nhà thực vật học người Pháp Eugène Poilane đã đi khắp Đông Dương thu thập khoảng 36.000 mẫu thực vật, trong đó có nhiều mẫu lan quý. Cùng thời kỳ này, nhà sưu tập thực vật người Đức Wilhelm Micholitz đã đến Việt Nam để tìm kiếm các loài lan phục vụ thị trường châu Âu.
Nhiều mẫu vật do Micholitz thu thập sau đó được các nhà khoa học Pháp như Achille Eugène Finet, François Gagnepain và André Guillaumin nghiên cứu và mô tả. Những công trình của họ đã góp phần hoàn thiện hệ thống phân loại lan ở Đông Dương.
Sau này, nhà thực vật học người Pháp Pierre Tixier tiếp tục nghiên cứu lan khu vực Trường Sơn và công bố nhiều tài liệu quan trọng. Tư liệu của ông sau đó được chuyển cho nhà ngoại giao và thực vật học người Đan Mạch Gunnar Seidenfaden.
Năm 1992, Gunnar Seidenfaden xuất bản cuốn sách The Orchids of Indochina dày hơn 500 trang, mô tả khoảng 136 loài và 720 giống lan ở khu vực Đông Dương. Công trình này trở thành tài liệu tham khảo quan trọng cho các nhà nghiên cứu sau này.
 |
| Năm 1992, Gunnar Seidenfaden xuất bản cuốn sách The Orchids of Indochina dày hơn 500 trang, mô tả khoảng 136 loài và 720 giống lan ở khu vực Đông Dương. |
Một số nhà nghiên cứu khác cũng có nhiều đóng góp cho việc tìm hiểu lan Việt Nam, như nhà ngoại giao Tiệp Khắc Karel Petrzelka, người đã sưu tầm hàng trăm loài lan rừng trong thời gian công tác tại Việt Nam.
Trong giai đoạn hiện đại, nhà thực vật học người Nga Leonid Averyanov là một trong những chuyên gia hàng đầu về lan Việt Nam. Từ năm 1981, ông đã tham gia nhiều chuyến khảo sát thực địa và công bố hàng trăm công trình khoa học.
Cùng với các nhà khoa học như Phillip Cribb, Phan Kế Lộc và Nguyễn Tiến Hiệp, ông xuất bản cuốn sách The Slipper Orchids of Vietnam năm 2003. Qua nhiều chuyến khảo sát từ năm 1984 đến 2006, Averyanov và cộng sự đã phát hiện khoảng 300 loài thực vật mới, trong đó có nhiều loài lan.
 |
| GS. TS Leonid Averyanoy. |
Một nhà nghiên cứu khác có đóng góp lớn là Olaf Gruss. Ông đã hỗ trợ nhiều nghệ nhân và nhà sưu tầm lan Việt Nam công bố các loài lan hài mới.
Năm 1998, một loài lan hài đặc hữu được phát hiện tại Cao Bằng mang tên Paphiopedilum vietnamense. Sau đó, một nhà trồng lan người Đức đã lai tạo thành công giống lan mới mang tên Paphiopedilum Ho Chi Minh. Năm 2008, Cộng hòa Djibouti đã phát hành tem giới thiệu loài lan này, góp phần đưa hình ảnh lan Việt Nam ra thế giới.
 |
Nhìn lại lịch sử gần ba thế kỷ nghiên cứu, có thể thấy hoa lan Việt Nam từ lâu đã thu hút sự quan tâm của cộng đồng khoa học quốc tế. Các nhà nghiên cứu nước ngoài cùng với các nhà khoa học trong nước đã góp phần quan trọng trong việc nhận diện, phân loại và bảo tồn nguồn tài nguyên thực vật quý giá này.
Ngày nay, với sự đa dạng sinh học phong phú cùng điều kiện khí hậu thuận lợi, Việt Nam có nhiều tiềm năng để phát triển ngành kinh tế sinh thái từ hoa lan. Việc bảo tồn các loài lan quý, kết hợp với nghiên cứu khoa học và phát triển thị trường, có thể giúp lan Việt Nam trở thành một lĩnh vực kinh tế – văn hóa đặc sắc trong tương lai.
