Giữa yêu cầu nâng cao chất lượng, bảo đảm an toàn thực phẩm và mở rộng thị trường, làng nghề đang đứng trước cơ hội chuyển mình theo hướng hiện đại, bền vững.
Nghề truyền thống tạo việc làm cho người dân
Tại xã Gia Thuận, tỉnh Đồng Tháp, nghề chế biến cá khô gắn liền với hoạt động đánh bắt hải sản của ngư dân địa phương. Nguồn cá tươi dồi dào sau mỗi chuyến biển được đưa vào sơ chế, phơi và chế biến thành nhiều sản phẩm khô, phục vụ thị trường trong và ngoài tỉnh.
 |
| Mỗi năm làng Gia Thuận chế biến hàng nghìn tấn cá khô. Ảnh: Báo Đồng Tháp. |
Theo ông Huỳnh Thanh Toàn, Chủ tịch UBND xã Gia Thuận, khu phố Chợ 1 và khu phố Chợ 2 hiện là hai khu vực tập trung nhiều cơ sở chế biến thủy sản. Khoảng 38% trong tổng số 1.338 hộ dân tham gia hoạt động chế biến thủy sản, tạo việc làm thường xuyên cho khoảng 500 lao động, chủ yếu là phụ nữ.
Thu nhập của người lao động dao động khoảng 100.000-130.000 đồng/ngày. Tại các cơ sở có quy mô lớn, công nhân có thể đạt mức thu nhập 3,5-4 triệu đồng/tháng và tăng thêm vào thời điểm nguồn cá dồi dào, sản xuất bước vào mùa cao điểm.
Không chỉ mang lại thu nhập, nghề cá khô còn góp phần duy trì nếp sản xuất truyền thống và tạo nên nét đặc trưng trong đời sống kinh tế, văn hóa của người dân vùng biển Gia Thuận.
Mỗi năm chế biến hàng nghìn tấn cá
Quy mô của làng nghề ngày càng được mở rộng khi nhu cầu tiêu thụ cá khô trên thị trường duy trì ở mức cao.
Hằng năm, các cơ sở chế biến tại Gia Thuận tiêu thụ khoảng 5.000 tấn cá tươi, với tổng giá trị hơn 50 tỷ đồng. Qua chế biến, nguồn nguyên liệu này cho khoảng 1.500 tấn cá khô các loại như cá mối, cá lưỡi trâu, cá chỉ vàng, cá đổng, cá lù đù...
 |
| Công việc này đã tạo sinh kế cho 500 người lao động trong làng. Ảnh: Như Ý. |
Sản phẩm không chỉ được tiêu thụ tại các chợ truyền thống trong tỉnh mà còn theo các đầu mối phân phối đến TP.HCM, Mỹ Tho, Vĩnh Long, Tây Ninh và nhiều tỉnh, thành lân cận.
Chị Trần Thị Thu, một chủ cơ sở chế biến hải sản lâu năm tại khu phố Chợ 2, cho biết nhu cầu cá khô những năm gần đây khá lớn. Có thời điểm, lượng hàng sản xuất ra không đủ đáp ứng thị trường.
Mỗi ngày, cơ sở của chị có thể cung cấp khoảng 1 tấn cá khô, chủ yếu là cá mối, cá đổng và cá lưỡi trâu cho khách hàng tại TP.HCM và các tỉnh miền Tây.
Bên cạnh các cơ sở trực tiếp chế biến, nhiều hộ dân còn tham gia thu gom, làm đầu mối cung ứng cho các chủ vựa, qua đó hình thành mạng lưới tiêu thụ tương đối rộng.
Giữ vị cá khô bằng phương pháp truyền thống
Điểm tạo nên nét riêng của cá khô Gia Thuận là quy trình chế biến vẫn mang đậm dấu ấn thủ công và được truyền lại qua nhiều thế hệ.
Cá sau khi đánh bắt được làm sạch vây, vảy và nội tạng, sau đó ướp muối hoặc tẩm gia vị trước khi đưa lên giàn phơi. Trong quá trình phơi, người làm nghề phải thường xuyên kiểm tra và trở cá ít nhất 2 lần mỗi ngày để sản phẩm khô đều.Vào những ngày nắng tốt, chỉ cần qua khoảng 2 nắng, cá có thể đạt độ khô theo yêu cầu.
 |
| Nét đặc trưng của cá khô Gia Thuận nằm ở quy trình chế biến thủ công được gìn giữ và truyền lại qua nhiều thế hệ. |
Tuy nhiên, phương pháp này cũng khiến người làm nghề phụ thuộc khá nhiều vào thời tiết. Những ngày nắng đẹp giúp cá khô nhanh, màu sắc bắt mắt và giảm chi phí sản xuất. Ngược lại, khi trời mưa kéo dài, các cơ sở phải chuyển sang sấy nhiệt, làm tăng chi phí và có thể ảnh hưởng đến chất lượng, hương vị sản phẩm.
Hiện nhiều cơ sở vẫn sử dụng bếp than tổ ong kết hợp quạt để tạo và đưa hơi nóng vào khu vực sấy. Phương pháp này đòi hỏi người thợ có kinh nghiệm để điều chỉnh nhiệt độ phù hợp.
Nhiệt quá thấp khiến cá lâu khô, dễ ảnh hưởng chất lượng; trong khi nhiệt quá cao có thể làm thịt cá bị chín, khiến sản phẩm mất đi đặc trưng vốn có.
Bài toán nguyên liệu, công nghệ và môi trường
Dù có thị trường tương đối ổn định, làng nghề cá khô Gia Thuận vẫn đứng trước không ít thách thức.
Nguồn nguyên liệu phụ thuộc phần lớn vào sản lượng đánh bắt của tàu cá nên có thời điểm thiếu hụt hoặc giá nguyên liệu tăng cao. Trong khi đó, cơ sở hạ tầng phục vụ sản xuất còn hạn chế, phần lớn hộ vẫn chế biến theo phương pháp thủ công.
Hệ thống kho lạnh, khu sơ chế, sân phơi và thiết bị sấy hiện đại chưa được đầu tư đồng bộ. Đây là những yếu tố gây khó khăn khi các cơ sở muốn tăng quy mô sản xuất và đáp ứng những yêu cầu ngày càng cao của thị trường.
Vấn đề vệ sinh an toàn thực phẩm và môi trường cũng đặt ra yêu cầu cấp thiết. Khi sản lượng chế biến tăng, lượng nước thải và chất thải phát sinh lớn hơn, trong khi hệ thống xử lý tập trung chưa hoàn thiện.
Theo ông Huỳnh Thanh Toàn, địa phương đang đề xuất đầu tư đồng bộ hạ tầng làng nghề, trong đó chú trọng xây dựng sân phơi, kho sấy, nhà sơ chế bảo đảm vệ sinh và hệ thống xử lý nước thải tập trung.
Từ làng nghề truyền thống đến sản xuất hiện đại
Trong bối cảnh thị trường ngày càng quan tâm đến chất lượng, nguồn gốc và an toàn thực phẩm, đổi mới công nghệ được xem là hướng đi quan trọng để cá khô Gia Thuận nâng cao sức cạnh tranh.
Việc đầu tư máy sấy hiện đại, nghiên cứu ứng dụng năng lượng mặt trời trong sấy cá, xây dựng khu sơ chế đạt chuẩn sẽ giúp các cơ sở chủ động hơn trước những biến động của thời tiết, đồng thời kiểm soát tốt chất lượng sản phẩm.
Cùng với đó, xây dựng thương hiệu cá khô Gia Thuận, chuẩn hóa quy trình sản xuất và truy xuất nguồn gốc sẽ giúp sản phẩm tạo được niềm tin với người tiêu dùng.
Thương mại điện tử cũng mở ra thêm cơ hội cho các hộ sản xuất. Thay vì chỉ phụ thuộc vào thương lái và các chợ truyền thống, cơ sở có thể chủ động giới thiệu sản phẩm, tiếp cận khách hàng ở nhiều tỉnh, thành và từng bước tìm kiếm cơ hội xuất khẩu.
Nếu được đầu tư đồng bộ, làng nghề chế biến cá khô Gia Thuận có thể vừa bảo tồn phương thức sản xuất truyền thống, vừa từng bước nâng cấp công nghệ và chất lượng sản phẩm.
Từ những mẻ cá được phơi dưới nắng biển, nghề cá khô đã trở thành một phần sinh kế của người dân Gia Thuận. Giữ nghề không chỉ là giữ một phương thức sản xuất lâu đời mà còn là giữ hương vị, ký ức và bản sắc của vùng đất ven biển.
Khi truyền thống được tiếp sức bằng công nghệ, thương hiệu và hạ tầng phù hợp, cá khô Gia Thuận có thêm cơ hội vươn xa, mang giá trị của làng nghề đến nhiều thị trường hơn.
