Kim Liên: Xây dựng vùng sen đa giá trị gắn với bảo vệ môi trường, phát triển cảnh quan và du lịch tại quê Bác

Hiện nay, diện tích trồng sen trên địa bàn xã Kim Liên đã đạt hơn 60ha - Ảnh: Dân Việt

Từ cây sen đến hệ sinh thái kinh tế - văn hóa - môi trường

Kim Liên - quê hương Chủ tịch Hồ Chí Minh từ lâu đã trở thành địa danh thiêng liêng trong trái tim mỗi người Việt Nam. Làng Sen không chỉ lưu giữ những ký ức về quê nội, gia đình và thời niên thiếu của Người, mà còn là một không gian văn hóa đặc biệt, nơi cảnh quan, con người và nếp sống mộc mạc tạo nên sức hấp dẫn riêng. Trong không gian ấy, cây sen có một vị trí đặc biệt. Hoa sen gắn với hình ảnh Làng Sen, với vẻ đẹp thanh cao, giản dị và gần gũi. Nhưng với Kim Liên hôm nay, sen không chỉ để ngắm.

Năm 2024, Kim Liên được công nhận xã nông thôn mới kiểu mẫu. Đặc biệt, tháng 5/2026, Khu du lịch quốc gia Kim Liên được công bố, mở ra những cơ hội mới cho địa phương trong phát triển du lịch, dịch vụ và kinh tế nông thôn. Cùng với đó là yêu cầu ngày càng cao về chất lượng cảnh quan, môi trường, sản phẩm và năng lực tổ chức điểm đến.

Một cụ già thư thái câu cá tại đầm sen ở Kim Liên - - Ảnh: Dân Việt

Theo thống kê của UBND xã Kim Liên công bố tháng 5/2026, diện tích trồng sen trên địa bàn đã đạt hơn 60ha. Nhiều ao hồ, vùng ruộng sâu trũng trước đây bỏ hoang hoặc khó canh tác đã được đưa vào trồng sen, vừa tạo thêm sinh kế, vừa góp phần cải thiện cảnh quan.

Người dân đã đưa vào sản xuất nhiều giống sen như: Sen Đồng Tháp Mười, sen Huế, sen ngàn cánh, Bách Diệp Hồ Tây…, phục vụ những mục đích khác nhau, từ lấy hoa, lấy hạt đến chế biến và tham quan.

Bà Nguyễn Thị Phương Thúy - Ủy viên Ban Chấp hành Đảng bộ tỉnh, Bí thư Đảng ủy xã Kim Liên, tỉnh Nghệ An cho rằng, định hướng phát triển sen của Kim Liên không thể dừng lại ở việc mở rộng diện tích.

Bà Nguyễn Thị Phương Thúy - Bí thư Đảng ủy xã Kim Liên, tỉnh Nghệ An - Ảnh: Đức Thiện.

“Địa phương xác định phát triển sen phải trở thành một hệ sinh thái kinh tế - văn hóa - môi trường, trong đó người dân là chủ thể, hợp tác xã và doanh nghiệp là hạt nhân tổ chức sản xuất, khoa học - công nghệ là động lực, văn hóa Quê Bác là phần hồn, còn môi trường và cảnh quan là tài sản cần được bảo vệ lâu dài” - Bà Thuý cho biết.

Đây cũng chính là cách tiếp cận phù hợp với yêu cầu phát triển một vùng quê đặc biệt: Phát triển kinh tế nhưng không làm tổn hại không gian văn hóa; đón khách nhưng không đánh mất sự thanh bình, mộc mạc; xây dựng nông thôn mới nhưng vẫn giữ được hồn quê.

Chuẩn hóa vùng nguyên liệu, nâng giá trị cây sen

Một trong những nền tảng quan trọng để Kim Liên hiện thực hóa mục tiêu xây dựng ngành hàng sen đa giá trị là sự hình thành và phát triển của Hợp tác xã Nông nghiệp Sen Quê Bác. Được thành lập từ năm 2018, HTX đã từng bước trở thành hạt nhân trong bảo tồn giống, liên kết với người dân và phát triển các sản phẩm từ sen. Theo số liệu được công bố năm 2024, HTX chăm sóc, bảo tồn và cung ứng hơn 100 giống sen, đồng thời phát triển 15 sản phẩm chế biến, trong đó có các sản phẩm được công nhận OCOP tại thời điểm công bố.

TS. Nguyễn Hữu Vạn - Nguyên Ủy viên Ban Chấp hành Trung ương Đảng, nguyên Tổng Kiểm toán Nhà nước, Chủ tịch Hội SVC Việt Nam (ở giữa), Bà Nguyễn Thị Phương Thúy (ngoài cùng bên phải) cùng các đại biểu thưởng lãm các sản phẩm từ sen - Ảnh: Đức Thiện.

Từ cây sen, nhiều sản phẩm đã được hình thành như: Trà tâm sen, trà liên tu, trà ướp gạo sen, trà hoa và lá sen; hạt sen tươi, hạt sen khô, hạt sen sấy; củ sen, tinh bột củ sen, mứt, bánh và các sản phẩm quà tặng. Những kết quả đó cho thấy, tiềm năng chuyển từ mô hình “trồng sen tạo cảnh quan” sang phát triển ngành hàng sen đa giá trị.

Tuy nhiên, theo lãnh đạo xã Kim Liên, quá trình này vẫn còn không ít điểm nghẽn. Diện tích sen chưa tập trung, điều kiện thủy văn giữa các vùng khác nhau; việc lựa chọn giống chưa hoàn toàn gắn với mục tiêu sản phẩm. Liên kết giữa hộ dân, hợp tác xã và doanh nghiệp chưa bao phủ toàn bộ vùng nguyên liệu. Một số sản phẩm có quy mô nhỏ, việc chuẩn hóa bao bì, truy xuất nguồn gốc, tiêu chuẩn chất lượng và tiếp thị còn chưa đồng đều.

PGS.TS. Đặng Văn Đông (thứ 2 từ phải sang) cùng các đại biểu thưởng lãm các sản phẩm từ sen - Ảnh: Đức Thiện.

PGS.TS. Đặng Văn Đông - Phó Viện trưởng Viện Nghiên cứu Rau quả, Học viện Nông nghiệp Việt Nam từ góc độ khoa học cho rằng, muốn phát triển hoa sen bền vững cần nhìn toàn bộ chuỗi giá trị, từ giống, kỹ thuật, vùng nguyên liệu đến chế biến, thị trường, làng nghề, du lịch và xây dựng nông thôn mới.

“Theo hướng tiếp cận này, Kim Liên cần chuyển từ tư duy “có nhiều giống sen” sang “có giống phù hợp với từng mục tiêu”. Sen lấy hoa, lấy hạt, lấy củ, lấy ngó, lấy lá hay sen phục vụ cảnh quan đều cần những yêu cầu khác nhau về giống, kỹ thuật canh tác và thời vụ” - PGS.TS. Đặng Văn Đông nhấn mạnh.

Đây là cơ sở để Kim Liên phối hợp với các viện nghiên cứu, trường đại học và cơ quan chuyên môn đánh giá các giống sen qua nhiều vụ sản xuất; xây dựng vườn giống gốc, vườn cây đầu dòng, kiểm soát nguồn giống và từng bước chuẩn hóa quy trình sản xuất.

Kim Liên sẽ phối hợp với các viện nghiên cứu, trường đại học và cơ quan chuyên môn đánh giá các giống sen qua nhiều vụ sản xuất - Ảnh: Đức Thiện.

Định hướng của địa phương là xây dựng cơ sở dữ liệu và bản đồ số vùng sen, quản lý theo từng lô với các thông tin về giống, nguồn nước, sản lượng, quy trình canh tác và đầu ra. Từ đó hình thành ba nhóm không gian: Vùng nguyên liệu sản xuất; vùng bảo tồn - trình diễn giống; vùng cảnh quan - du lịch.

Mục tiêu đến năm 2030 không đơn thuần là tăng diện tích, mà là nâng chất lượng vùng trồng, tăng tỷ lệ liên kết và chủ động đầu ra. Chỉ mở rộng diện tích khi có đủ điều kiện về nước, giống, thị trường, tổ chức sản xuất và môi trường.

Giữ màu xanh Làng Sen, đánh thức giá trị du lịch quanh năm

Nếu sản xuất là nền tảng thì cảnh quan và du lịch sẽ là không gian để nâng cao giá trị cây sen. Khu Di tích Kim Liên cùng việc Khu du lịch quốc gia Kim Liên được công bố trong năm 2026, tạo điều kiện để sen trở thành một thành tố quan trọng trong sản phẩm du lịch về nguồn. Du khách không chỉ tham quan di tích, mà có thể trải nghiệm không gian làng quê, những cánh đồng sen, tìm hiểu giống sen, nghề trồng sen, thưởng thức ẩm thực và mua các sản phẩm đặc trưng.

Bà Nguyễn Thị Phương Thúy (thứ 2 từ bên phải sang) cho biết, phát triển du lịch tại Quê Bác phải đặc biệt coi trọng sự trang trọng, chân thực và tiết chế - Ảnh: Đức Thiện.

Theo định hướng của Kim Liên, có thể hình thành những tuyến trải nghiệm kết nối di tích với vùng sen bằng đi bộ hoặc xe đạp; tổ chức trải nghiệm hái hoa, tách hạt, ướp trà, chế biến món ăn từ sen; tham quan bộ sưu tập giống và tìm hiểu câu chuyện về nghề trồng sen.

“Phát triển du lịch tại Quê Bác phải đặc biệt coi trọng sự trang trọng, chân thực và tiết chế. Không gian văn hóa không thể bị thương mại hóa thiếu kiểm soát; công trình, biển hiệu, âm thanh, ánh sáng hay các hoạt động dịch vụ nếu tổ chức thiếu phù hợp, đều có thể ảnh hưởng đến cảnh quan và giá trị của điểm đến” - bà Nguyễn Thị Phương Thúy nhấn mạnh thêm.

Vì vậy, cùng với phát triển sản phẩm du lịch, Kim Liên đặt nhiệm vụ bảo vệ môi trường nước và cảnh quan lên hàng đầu. Địa phương sẽ tăng cường quản lý ao, hồ, dòng chảy, bồi lắng, chất lượng nước; kiểm soát rác thải và bao bì vật tư nông nghiệp; khuyến khích sử dụng phân hữu cơ, quản lý dịch hại tổng hợp.

Bà Nguyễn Thị Phương Thúy (thứ 2 từ bên phải sang) cùng các đại biểu tham dự Hội thảo quốc gia “Hoa sen gắn với phát triển làng nghề” diễn ra tại tỉnh Hưng Yên vào cuối tháng 8 vừa qua - Ảnh: Đức Thiện.

Tại các điểm đón khách, thùng rác phân loại, nhà vệ sinh, lối đi và hệ thống biển hướng dẫn cần được bố trí đồng bộ. Các tổ chức đoàn thể và cộng đồng dân cư cùng tham gia quản lý từng tuyến đường, bờ sen và không gian cảnh quan. Sen vì thế không chỉ đẹp vào mùa hoa, mà phải góp phần tạo nên một Làng Sen xanh - sạch - đẹp trong cả bốn mùa.

Đặc biệt, Kim Liên hướng tới tận dụng tối đa giá trị của cây sen và phụ phẩm sen, từ lá, gương, thân đến các bộ phận khác để nghiên cứu chế biến, làm nguyên liệu thủ công hoặc phân hữu cơ phù hợp. Cùng với đó là nâng chất thương hiệu “Sen Quê Bác”, hoàn thiện bao bì, tiêu chuẩn, kiểm nghiệm và truy xuất nguồn gốc.

Mỗi sản phẩm cần có câu chuyện chân thực về vùng đất, người làm ra sản phẩm và giá trị văn hóa của sen. Bao bì phải tinh tế, thân thiện với môi trường và phù hợp với không gian Quê Bác; không lạm dụng những hình ảnh, biểu tượng thiêng liêng cho mục đích thương mại.

Từ năm 2026 đến 2030, Kim Liên dự kiến triển khai theo từng bước: Trước hết điều tra, lập bản đồ vùng sen, rà soát giống và sản phẩm OCOP, xây dựng quy chế môi trường - cảnh quan và lựa chọn các mô hình mẫu; tiếp đó hoàn thiện vùng giống, quy trình sản xuất, liên kết nguyên liệu, chế biến, truy xuất; sau đó mở rộng những mô hình hiệu quả, hình thành chuỗi sản phẩm du lịch và chuẩn hóa mô hình “Vùng sen xanh Quê Bác”.

Kim Liên đang mở ra một hướng đi mới, đó là: Sen trở thành ngành hàng đa giá trị, không gian cảnh quan xanh và sản phẩm du lịch đặc trưng - Ảnh: Đức Thiện.

“Kim Liên tự hào là Làng Sen - Quê Bác, nhưng niềm tự hào ấy phải được thể hiện bằng hành động cụ thể” - Bà Nguyễn Thị Phương Thúy khẳng định.

Đó là hành động để mỗi vùng sen vừa tạo ra sản phẩm có chất lượng, vừa làm đẹp quê hương; mỗi sản phẩm “Sen Quê Bác” vừa có giá trị kinh tế, vừa mang câu chuyện chân thực và trách nhiệm; mỗi người dân vừa là người sản xuất, vừa là người gìn giữ môi trường, cảnh quan và văn hóa.

Từ một loài hoa gắn với ký ức Làng Sen, Kim Liên đang mở ra một hướng đi mới: Sen trở thành ngành hàng đa giá trị, không gian cảnh quan xanh và sản phẩm du lịch đặc trưng. Khi khoa học, tổ chức sản xuất, thị trường và văn hóa cùng được kết nối, cây sen không chỉ làm đẹp quê hương mà còn có thể trở thành một trong những “chìa khóa” giúp người dân Kim Liên nâng cao sinh kế, đồng thời gìn giữ trọn vẹn vẻ đẹp mộc mạc, thanh cao của Quê Bác.