 |
| Trong tâm thức người Việt, sen từ lâu đã vượt lên trên giá trị của một loài cây trồng - Ảnh: Viện Nghiên cứu Rau quả |
Khi cây sen bước ra khỏi giá trị của một loài hoa
Trong tâm thức người Việt, sen từ lâu đã vượt lên trên giá trị của một loài cây trồng. Sen hiện diện trong đời sống tinh thần, tín ngưỡng, kiến trúc, mỹ thuật, ẩm thực và văn học; trở thành biểu tượng của sự thanh cao, bền bỉ và sức sống. Nhưng phía sau vẻ đẹp ấy còn là một nguồn tài nguyên nông nghiệp giàu tiềm năng. Từ hoa, hạt, củ, ngó, lá đến tâm sen và nhiều bộ phận khác đều có thể khai thác, chế biến và tạo ra giá trị kinh tế.
 |
| TS. Nguyễn Hữu Vạn - Chủ tịch Hội Sinh vật cảnh Việt Nam (ngoài cùng bên trái) và ông Lê Đức Thịnh (ở giữa) nghe giới thiệu về các sản phẩm từ sen. Ảnh: Đức Thiện |
Theo ông Lê Đức Thịnh, chính đặc điểm này tạo nên lợi thế đặc biệt của cây sen trong quá trình chuyển đổi tư duy từ sản xuất nông nghiệp sang kinh tế nông nghiệp đa giá trị. Hoa sen có thể phục vụ trang trí, ướp trà, phát triển du lịch; hạt, củ, ngó trở thành thực phẩm; lá, tâm sen và các bộ phận khác có thể làm nguyên liệu chế biến. Trong khi đó, những cánh đồng sen lại có thể trở thành không gian trải nghiệm, giáo dục và du lịch nông nghiệp.
Tại nhiều địa phương như Đồng Tháp, thành phố Huế, Hà Nội, Nghệ An, Hưng Yên, Lào Cai, Hải Phòng, Ninh Bình…, những mô hình phát triển sen đã bước đầu hình thành sự kết nối giữa vùng nguyên liệu, hợp tác xã, doanh nghiệp, khoa học - công nghệ, sản phẩm OCOP, làng nghề, văn hóa và du lịch.
Những cách làm sáng tạo đang cho thấy cây sen hoàn toàn có thể tạo nên một hệ sinh thái kinh tế nông thôn mới, nơi một sản phẩm nông nghiệp không dừng lại ở khâu thu hoạch, mà tiếp tục được gia tăng giá trị qua chế biến, thương mại, dịch vụ và du lịch.
 |
| Ông Lê Đức Thịnh phát biểu tại Hội thảo “Hoa sen gắn với phát triển làng nghề” được tổ chức ngày 21/8 tại Hưng Yên - Ảnh: Đức Thiện |
“Đây là hướng đi phù hợp với yêu cầu phát triển nông nghiệp hiện nay, bởi giá trị của cây sen không chỉ nằm ở diện tích hay sản lượng, mà quan trọng hơn là giá trị thu được trên một đơn vị diện tích, số việc làm tạo ra, tỷ trọng sản phẩm chế biến và dịch vụ, mức thu nhập của người dân, khả năng bảo tồn nghề, văn hóa, cảnh quan và chất lượng môi trường vùng sản xuất. Đó cũng là cách nhìn rộng hơn về cây sen - từ một loại cây trồng trở thành một mắt xích trong chuỗi giá trị nông nghiệp, văn hóa và du lịch” - Ông Lê Đức Thịnh nhấn mạnh.
Từ vùng nguyên liệu đến hệ sinh thái làng nghề
Tiềm năng đã rõ, nhưng con đường để cây sen trở thành ngành hàng có sức cạnh tranh vẫn còn không ít trở ngại. Thực tế cho thấy, sản xuất sen tại nhiều địa phương vẫn còn nhỏ lẻ, diện tích biến động theo giá thị trường. Hệ thống giống và nguồn giống chưa đồng bộ; việc phân vùng theo mục đích sử dụng như lấy hoa, lấy hạt, lấy củ, lấy ngó, lấy lá hay phục vụ cảnh quan chưa được tổ chức rõ ràng.
 |
| Mối quan hệ giữa vùng sản xuất sen và làng nghề cần được tổ chức thành một hệ sinh thái hoàn chỉnh - Ảnh: Viện Nghiên cứu Rau quả |
Trong khi đó, quy trình canh tác, tiêu chuẩn chất lượng, sơ chế, bảo quản và truy xuất nguồn gốc còn thiếu hoặc chưa được áp dụng rộng rãi. Sự liên kết giữa người trồng, hợp tác xã và doanh nghiệp ở một số nơi chưa bền vững; nhiều sản phẩm mới dừng ở chế biến đơn giản, quy mô nhỏ, giá trị gia tăng chưa cao. Đáng chú ý, mối quan hệ giữa vùng sản xuất sen và làng nghề cũng chưa thực sự được tổ chức thành một hệ sinh thái hoàn chỉnh.
“Có vùng nguyên liệu nhưng thiếu cơ sở chế biến; có sản phẩm nhưng thiếu câu chuyện và thị trường; có lễ hội đông khách nhưng sản phẩm địa phương chưa tiêu thụ tương xứng; có tiềm năng cảnh quan nhưng môi trường nước, rác thải và sức chứa du lịch chưa được quản lý tốt” - Ông Lê Đức Thịnh nêu rõ những điểm nghẽn cần được tháo gỡ nếu muốn nâng tầm giá trị cây sen.
 |
| Ông Lê Đức Thịnh (trong cùng bên phải) và các đại biểu thưởng thức trà sen - Ảnh: Đức Thiện |
Từ thực tiễn đó, ông cho rằng cần hình thành mô hình tổ chức chuỗi giá trị rõ ràng. Trong đó, hợp tác xã là hạt nhân tập hợp nông dân và tổ chức vùng nguyên liệu; doanh nghiệp là đầu kéo thị trường; viện, trường hỗ trợ giống, quy trình và tiêu chuẩn; chính quyền kiến tạo môi trường, hạ tầng và cơ chế liên kết.
Điều quan trọng là mối liên kết ấy phải được cụ thể hóa bằng những hợp đồng minh bạch, cơ chế kiểm soát chất lượng và phương thức chia sẻ lợi ích, rủi ro giữa các bên. Cùng với đó, cần đa dạng hóa sản phẩm từ sen, nâng cao chất lượng OCOP, bảo hộ sở hữu trí tuệ, truy xuất nguồn gốc, chuyển đổi số và xúc tiến thương mại.
Mỗi sản phẩm sen không chỉ cần đạt chất lượng, mà còn phải có nguồn nguyên liệu rõ ràng, câu chuyện chân thực và khả năng tiếp cận đúng thị trường. Theo ông Thịnh, phát triển sản phẩm không nên chạy theo số lượng, mà phải hướng tới chất lượng, giá trị gia tăng và sức sống lâu dài trên thị trường.
 |
| Thứ tự từ trái qua phải: Ông Lê Đức Thịnh - Cục trưởng Cục Kinh tế hợp tác và Phát triển nông thôn; PGS.TS. Nguyễn Công Tiệp - Phó Giám đốc Học viện Nông nghiệp Việt Nam; TS. Nguyễn Hữu Vạn - Nguyên Ủy viên Ban Chấp hành Trung ương Đảng, nguyên Tổng Kiểm toán Nhà nước, Chủ tịch Hội SVC Việt Nam; PGS.TS. Đặng Văn Đông - Phó Viện trưởng Viện Nghiên cứu Rau quả Việt Nam và các đại biểu tham dự Hội thảo quốc gia “Hoa sen gắn với phát triển làng nghề” được tổ chức ngày 21/8 tại Hưng Yên - Ảnh: Đức Thiện |
Ở góc độ làng nghề, cây sen còn mang theo một lớp giá trị khác, đó là tri thức dân gian, kỹ năng nghề, văn hóa cộng đồng và bản sắc địa phương. Ông Lê Đức Thịnh cũng cho rằng, cần nhìn nhận làng nghề như một không gian kinh tế - văn hóa - xã hội, nơi vùng nguyên liệu, tri thức nghề, nghệ nhân, cơ sở chế biến, sản phẩm, dịch vụ và cộng đồng cùng được kết nối. Bảo tồn làng nghề vì thế không thể chỉ dừng ở việc lưu giữ kỹ thuật truyền thống. Muốn nghề sống được, nghề phải tạo ra thu nhập, có người kế tục và thích ứng với nhu cầu mới của thị trường.
Để sắc sen lan tỏa thành du lịch và kinh tế xanh
Một trong những hướng đi giàu triển vọng là kết nối cây sen với du lịch nông nghiệp, du lịch nông thôn và các lễ hội. Những cánh đồng sen đang trở thành điểm đến hấp dẫn đối với du khách. Tuy nhiên, theo ông Lê Đức Thịnh, nếu chỉ dừng lại ở những điểm chụp ảnh theo mùa thì giá trị đem lại vẫn còn hạn chế.
 |
| Nhiều gia đình cho con nhỏ đến trải nghiệm các đầm sen vào dịp cuối tuần - Ảnh: Viện Nghiên cứu Rau quả |
Điều cần hướng tới là xây dựng chuỗi trải nghiệm hoàn chỉnh: Từ tham quan vùng sen, nghe câu chuyện về vùng đất và người trồng sen, trải nghiệm thu hái, chế biến, thưởng thức ẩm thực, đến mua các sản phẩm từ sen làm quà. Khi ấy, mỗi đầm sen không chỉ là một cảnh quan đẹp, mà có thể trở thành một “không gian kể chuyện” về văn hóa, sản xuất và con người địa phương.
Tuy nhiên, phát triển du lịch cũng phải đi cùng trách nhiệm. Ông Thịnh lưu ý việc tổ chức các hoạt động du lịch cần tôn trọng sức chứa, bảo đảm an toàn, gìn giữ văn hóa và môi trường, đồng thời phải bảo đảm lợi ích thực chất cho người dân và cộng đồng.
Cùng với du lịch, vấn đề môi trường và kinh tế tuần hoàn cũng được đặt ra như một yêu cầu xuyên suốt. Sản xuất sen, chế biến sản phẩm và đón khách phải đi cùng quản lý nguồn nước, vật tư nông nghiệp, nước thải, rác thải và phụ phẩm. Phát triển kinh tế không thể đánh đổi môi trường, cảnh quan và bản sắc lấy lợi ích trước mắt.
 |
| Ông Lê Đức Thịnh (thứ 4 từ trái sang) chụp ảnh lưu niệm cùng các đại biểu tại Hội thảo quốc gia “Hoa sen gắn với phát triển làng nghề” - Ảnh: Đức Thiện |
Đặc biệt, ông Lê Đức Thịnh nhấn mạnh cần sử dụng các khái niệm như “hữu cơ”, “sinh thái”, “xanh”, “tuần hoàn” một cách thực chất, chỉ khi có tiêu chí và bằng chứng cụ thể. Đây không chỉ là câu chuyện về cách sản xuất một loại nông sản, mà còn là yêu cầu về một mô hình phát triển nông thôn mới - nơi kinh tế đi cùng văn hóa, cảnh quan, môi trường và chất lượng sống.
Hội thảo “Hoa sen gắn với phát triển làng nghề”, được Bộ Nông nghiệp và Môi trường phê duyệt tổ chức theo Quyết định số 3059/QĐ-BNNMT, được diễn ra ngày 21/8/2026 tại Hưng Yên, mang ý nghĩa như một diễn đàn để các cơ quan quản lý, nhà khoa học, doanh nghiệp, hợp tác xã, làng nghề, nghệ nhân và người sản xuất cùng nhìn lại tiềm năng, nhận diện điểm nghẽn và tìm kiếm hướng đi mới cho cây sen.
 |
| Các đại biểu thưởng lãm các sản phầm từ sen Đồng Tháp - Ảnh: Đức Thiện |
Theo ông Lê Đức Thịnh, điều quan trọng nhất sau hội thảo là những ý tưởng phải được chuyển thành hành động cụ thể: Xây dựng cơ sở dữ liệu ngành hàng sen; hình thành mạng lưới nghiên cứu - sản xuất - chế biến - làng nghề; lựa chọn mô hình điểm; đào tạo; tiêu chuẩn hóa; kết nối thị trường và đánh giá bằng những chỉ số cụ thể.
Ông cũng kỳ vọng các biên bản ghi nhớ về nghiên cứu giống, chuyển giao công nghệ, xây dựng vùng nguyên liệu, bao tiêu sản phẩm, phát triển OCOP và tổ chức tuyến du lịch sẽ không chỉ dừng ở lễ ký kết, mà phải có đầu mối, kế hoạch, tiến độ và trách nhiệm rõ ràng.
 |
| Ông Lê Đức Thịnh (ở giữa) và các đại biểu chứng kiến Lễ ký kết Biên bản ghi nhớ hợp tác về hỗ trợ chuyển giao kỹ thuật và công nghệ trong sản xuất hoa sen tại Hội thảo quốc gia “Hoa sen gắn với phát triển làng nghề” - Ảnh: Đức Thiện |
Đó là hành trình cần sự chung sức của cơ quan quản lý, nhà khoa học, doanh nghiệp, hợp tác xã, nghệ nhân và người nông dân. Khi các mắt xích được kết nối, cây sen có thể tạo ra nhiều hơn một mùa hoa đẹp: Đó là những sản phẩm có giá trị, những nghề được trao truyền, những vùng quê được đánh thức bởi du lịch và những sinh kế bền vững được hình thành.
“Phát triển hoa sen gắn với làng nghề là một hướng đi phù hợp với chủ trương chuyển từ tư duy sản xuất nông nghiệp sang kinh tế nông nghiệp; phát triển nông thôn theo hướng đa giá trị, xanh, bền vững và giàu bản sắc” - Ông Lê Đức Thịnh nhấn mạnh thêm.
Từ những cánh đồng sen hôm nay, nếu được tổ chức bài bản và phát triển đúng hướng, hoàn toàn có thể hình thành những chuỗi giá trị mới - nơi hương sen, sắc sen và giá trị sen cùng lan tỏa, góp phần nâng cao thu nhập cho người dân, bảo tồn những giá trị văn hóa truyền thống và làm giàu thêm sức sống cho các làng quê Việt Nam.
