Có những tác phẩm bonsai gây ấn tượng bởi thân cây đồ sộ, tuổi đời lâu năm hay kỹ thuật tạo tác cầu kỳ. Nhưng cũng có những tác phẩm khiến người xem dừng lại không phải để tính xem cây già bao nhiêu năm, cành được làm khó đến đâu, mà bởi trước mắt họ bỗng hiện lên một miền ký ức.
 |
| Tác phẩm bonsai "Quê Nhà". |
“Quê Nhà” là một tác phẩm như thế.
Chỉ cao khoảng 27cm, nhưng tán cây trải rộng tới 1 mét, đặt trên chiếc chậu cỡ 50–70cm. Tỷ lệ đặc biệt ấy khiến tác phẩm vượt ra khỏi cảm giác quen thuộc của một cây bonsai thu nhỏ. Nhìn vào đó, người ta không thấy một cái cây nhỏ, mà cảm nhận được hình bóng của một cây cổ thụ già nua, thấp, bè rộng, đã đứng từ rất lâu giữa một miền quê bình dị.
Phôi cây được bắt đầu xây dựng từ khoảng năm 2015. Ngay từ đầu, tác phẩm đã không đi theo những khuôn mẫu tạo hình phổ biến. Người làm không cố đưa cây vào một dáng thế quen thuộc, cũng không lấy sự cân đối hay những tầng tán ngay ngắn làm mục tiêu.
 |
| Ý tưởng được lựa chọn khó hơn nhiều: mượn hình dáng của cây để kể câu chuyện về một miền quê. |
Bởi vậy, “Quê Nhà” mang đậm tinh thần mô phỏng và tả thực. Thân cây không đứng riêng lẻ mà hòa vào một hệ thống thân, cành và rễ đan xen. Những cành lớn vươn ngang, hạ thấp, có đoạn nặng trĩu như mang theo dấu vết của thời gian. Rễ nổi bò trên mặt đất, thân cây u nần, những hốc cây, những đường chuyển bất quy tắc… tất cả tạo nên cảm giác đây không phải một tác phẩm vừa được tạo dựng, mà là một cây cổ thụ đã tự mình lớn lên, đi qua mưa nắng và già đi cùng năm tháng.
Cái khó nhất của lối làm này nằm ở một nghịch lý: càng dụng công, càng phải khiến người xem không nhận ra sự dụng công.
Để tạo được vẻ tự nhiên, người chơi phải kiểm soát rất kỹ tỷ lệ giữa thân và cành, giữa khoảng trống và khối đặc, hướng đi của từng chi và sự tiếp nối giữa những cành già với hệ thống dăm nhỏ. Chỉ một đường cành không hợp lý cũng có thể biến vẻ hoang sơ thành lộn xộn. Ngược lại, nếu các tầng tán quá ngay ngắn, tác phẩm lập tức mất đi cái hồn của một cây quê.
Ở đây, kỹ thuật không nhằm phô diễn kỹ thuật. Kỹ thuật phải lùi lại phía sau để nhường chỗ cho cảm giác tự nhiên. Và đó chính là một trong những điểm đáng chú ý nhất của “Quê Nhà”.
Với chiều cao chỉ 27cm nhưng tạo được cảm giác về một cây cổ thụ có bóng tán rộng tới một mét là một bài toán khó về tỷ lệ thị giác. Tác phẩm chủ động phát triển mạnh theo chiều ngang. Cây không vươn cao để phô trương vóc dáng mà xòe bóng xuống mặt đất, gợi liên tưởng đến những cây đa, cây sanh, cây cổ thụ đầu làng từng che mát cho biết bao thế hệ.
 |
Và cũng từ bóng cây ấy, một câu chuyện bắt đầu.
Người xem có thể tưởng tượng một buổi trưa hè, vài người già ngồi nghỉ dưới gốc cây. Một đứa trẻ chân đất chạy ngoài sân. Tiếng chim vang đâu đó trên những cành già. Xa hơn là mái nhà thấp, con đường nhỏ, cánh đồng và tiếng người gọi nhau khi chiều xuống.
Tác phẩm không cần dựng lên tất cả những hình ảnh ấy. Chỉ cần bóng cây, người xem đã tự nhớ ra một miền quê của riêng mình.
Đó là điều thú vị của nghệ thuật mô phỏng: không sao chép thiên nhiên một cách máy móc, mà chắt lọc những đặc điểm đủ điển hình để đánh thức ký ức và cảm xúc của người thưởng lãm.
“Quê Nhà” không mang vẻ đẹp kiêu hùng, cũng không cố tạo sự kỳ dị hay choáng ngợp. Vẻ đẹp của tác phẩm nằm ở sự bình dị, già nua và bao dung. Những cành cây xòe dài ra bốn phía như những cánh tay rộng mở, ôm lấy khoảng đất nhỏ dưới chân mình.
Vì thế, cái tên “Quê Nhà” dường như rất tự nhiên.
 |
Bởi quê nhà đôi khi không phải là một địa danh cụ thể. Quê nhà có thể là một mái ngói cũ, một bờ ao, một con đường đất. Và cũng có thể chỉ đơn giản là bóng một cây già mà thuở nhỏ ta từng ngồi dưới đó.
Hơn mười năm kể từ khi bắt đầu từ một phôi cây khoảng năm 2015, giá trị còn lại của tác phẩm có lẽ không chỉ nằm ở số lượng cành đã tạo, số năm đã bỏ ra hay kỹ thuật khó đến đâu.
Điều đáng giá hơn là từ một thân cây hữu hạn, người chơi đã cố gắng dựng nên một không gian vô hạn của ký ức.
Cây chỉ cao 27cm. Nhưng bóng cây thì đủ rộng để che cả một miền quê.
