Trong văn hóa phương Đông, từ hàng ngàn năm trước, cây cảnh chưa từng được xem đơn thuần là một thú vui thanh nhàn của những người nhiều tiền lắm của. Đối với các bậc nho sĩ, thiền sư và đạo gia, mỗi gốc cây thu nhỏ là một bài học về nhân sinh, mỗi lần cắt tỉa là một lần soi lại chính mình, còn quá trình tạo tác một cây bonsai cũng giống như quá trình rèn giũa tính cách của một con người. Người xưa vẫn truyền nhau một câu nói: "Muốn biết tâm người thế nào, hãy nhìn cây họ chăm." Bởi cây không biết nói dối, càng không thể che giấu sự nóng vội, tham lam hay kiêu ngạo của người cầm kéo.
Tương truyền vào cuối đời Đường, trên núi Chung Nam có một tiều phu tên Lục An, nổi tiếng khắp vùng vì tính tình nóng nảy. Chỉ một lời trái ý cũng đủ khiến ông nổi giận, đánh nhau với người khác. Một lần lên núi đốn củi, ông bắt gặp một đạo sĩ già ngồi lặng lẽ trước một cây tùng mọc trên vách đá. Suốt nhiều ngày liền, vị đạo sĩ chỉ quan sát cây, thỉnh thoảng lại nhẹ nhàng buộc một sợi dây vào cành rồi ngồi thiền.
 |
Lục An cười lớn: "Muốn cây cong thì bẻ quách đi cho nhanh, hà tất phải chờ đợi?"
Đạo sĩ mỉm cười đáp: "Cành non có thể bẻ bằng sức, cành già chỉ cảm hóa bằng thời gian. Con người cũng vậy."
Nói rồi, ông giao cây tùng ấy cho Lục An chăm sóc. Ba năm liền, mỗi ngày chỉ được uốn một chút, cắt một chút, tưới vừa đủ, không được nóng vội, cũng không được lơ là. Chỉ cần quá tay, cây sẽ chết; chỉ cần thiếu kiên nhẫn, mọi công sức đều đổ sông đổ biển.
Ba năm sau, cây tùng nhỏ mang dáng rồng bay giữa mây, còn Lục An thì chẳng còn là người cục cằn năm nào. Điều khiến người trong vùng kinh ngạc không phải vẻ đẹp của cây, mà là sự thay đổi của chủ nhân. Ông trở thành người điềm đạm, khoan hòa, thường đứng ra hòa giải những cuộc tranh cãi trong thôn xóm. Khi ai hỏi bí quyết, ông chỉ cười: "Ta tưởng mình đang uốn cây, hóa ra cây đang uốn lại ta."
 |
Câu chuyện ấy lưu truyền trong giới chơi cây suốt nhiều thế hệ, bởi nó phản ánh đúng triết lý mà Đạo gia vẫn nhắc đến: "Tu mộc như tu thân." Muốn sửa một cái cây, trước hết phải sửa lòng mình. Người nóng vội sẽ làm gãy cành. Người tham lam sẽ giữ lại quá nhiều nhánh, khiến cây rối rắm. Người thiếu kiên trì sẽ không bao giờ thấy được vẻ đẹp sau nhiều năm chờ đợi. Cây vì thế trở thành tấm gương phản chiếu tính cách của chính người tạo tác.
Trong Kinh Thư có câu: "Mộc trực trung thằng, kỳ khúc khả chính." Nghĩa là gỗ muốn ngay phải nhờ dây mực, cái cong muốn thẳng phải có phương pháp. Các nghệ nhân bonsai đời sau thường mượn câu nói này để dạy học trò rằng, uốn cây không phải là cưỡng ép thiên nhiên mà là giúp cây bộc lộ vẻ đẹp vốn có. Con người cũng vậy. Giáo dưỡng không phải là áp đặt, mà là dẫn dắt để bản tính tốt đẹp được phát triển.
Đến thời Tống, giai thoại về Tô Đông Pha lại càng khiến thú chơi cây mang ý nghĩa sâu sắc hơn. Trong những năm bị biếm chức, ông dành rất nhiều thời gian chăm sóc cây cối trong sân. Có người chê rằng một đại văn hào lại phí thời gian với vài gốc cây nhỏ. Đông Pha chỉ cười: "Ta không chăm cây, ta đang chăm cái tâm của chính mình." Ông nói, mỗi lần cắt bỏ một cành thừa, ông đều tự hỏi liệu hôm nay mình đã cắt bỏ được chút kiêu ngạo nào chưa, đã buông được một phần oán trách hay chưa. Nếu trong lòng vẫn còn đầy tham, sân, si thì việc tạo tác bonsai cũng chỉ là hình thức.
Thiền tông cũng có một công án rất gần với tinh thần ấy. Một vị đệ tử hỏi thiền sư: "Làm thế nào để thành Phật?" Thiền sư không trả lời mà chỉ đưa cho ông một bình nước và bảo hãy tưới cây mỗi ngày. Ba năm sau, người đệ tử quay lại, tâm tính đã hoàn toàn khác trước. Thiền sư chỉ hỏi: "Khi tưới cây, con còn nóng lòng muốn cây lớn thật nhanh không?" Người đệ tử đáp: "Không. Con chỉ làm điều mình cần làm, còn lớn hay không là việc của trời đất." Thiền sư mỉm cười: "Con đã hiểu đạo."
 |
Đó cũng là điều những người chơi bonsai chân chính dần nhận ra. Không ai có thể kéo cây lớn nhanh hơn quy luật tự nhiên. Không ai bắt một cành già phải đổi hướng chỉ sau một đêm. Mọi vẻ đẹp đều cần thời gian, cũng như mọi sự trưởng thành của con người đều phải trải qua năm tháng.
Trong Đạo Đức Kinh, Lão Tử viết: "Đại trực nhược khuất, đại xảo nhược chuyết." Điều thật sự ngay thẳng đôi khi trông như cong, cái thật sự khéo léo lại giống như vụng về. Một cây bonsai đẹp hiếm khi có thân thẳng tắp. Nó mang trên mình những vết sẹo, những đoạn thân gãy, những cành khô do mưa gió tạo thành. Chính những dấu vết ấy mới kể được câu chuyện về sức sống và thời gian. Con người cũng vậy. Không phải người chưa từng vấp ngã mới đáng quý, mà là người đã đi qua giông bão vẫn giữ được cốt cách của mình.
Bởi vậy, trong giới chơi cây xưa thường lưu truyền một câu nói: "Mười năm đầu, người uốn cây; mười năm sau, cây uốn người." Ban đầu, người nghệ nhân nghĩ mình đang tạo ra một tác phẩm. Nhưng càng gắn bó, họ càng hiểu rằng mỗi lần chờ một mầm non nhú lên là học thêm chữ Nhẫn, mỗi lần cắt bỏ một cành đẹp để giữ thế cây là học chữ Xả, mỗi lần cứu một cây héo úa là học chữ Từ, và mỗi mùa đông cây vẫn lặng lẽ sống là một bài học về Hy vọng.
Có lẽ vì thế mà cổ nhân luôn xem bonsai là một con đường tu dưỡng. Họ không chơi cây để khoe của cải, cũng không chỉ để thưởng ngoạn vẻ đẹp. Điều họ tìm kiếm là một tâm hồn bình thản giữa dòng đời biến động. Khi con người học được cách chờ một chiếc lá mở, học được cách không cưỡng cầu một cành cây đổi hướng, họ cũng sẽ biết chờ thời trong cuộc sống, biết buông bỏ điều không thể giữ và biết kiên trì với điều đáng theo đuổi.
Rốt cuộc, bonsai không thay đổi số phận của bất kỳ ai bằng phép màu. Điều thay đổi số phận là chính con người. Và cây chỉ âm thầm làm một việc duy nhất: dạy người biết sống chậm hơn, nghĩ sâu hơn, kiên nhẫn hơn và khiêm nhường hơn. Khi tâm tính đổi thay, lời nói, hành động và lựa chọn cũng đổi theo. Chính những điều tưởng như rất nhỏ ấy mới là thứ âm thầm dẫn một con người đến một số phận khác.
Có lẽ vì vậy mà sau bao thế kỷ, câu nói được nhiều nghệ nhân truyền lại vẫn còn nguyên giá trị: "Người chăm cây ba năm có một chậu bonsai đẹp; người chăm cây ba mươi năm có một cuộc đời đẹp." Đây không chỉ là lời ca ngợi thú chơi bonsai, mà còn là triết lý sống của biết bao thế hệ cổ nhân: muốn đổi cuộc đời, trước hết hãy học cách chăm cho thật tốt một gốc cây.
