Bài 2 - Xuất khẩu cây cảnh: Nắm vững quy định về nguồn gen giống cây trồng để tránh vi phạm

PGS.TS. Đặng Văn Đông, Phó Viện trưởng Viện Nghiên cứu Rau quả:

Trao đổi với Tạp chí Việt Nam hương sắc, PGS.TS. Đặng Văn Đông, Phó Viện trưởng Viện Nghiên cứu Rau quả cho rằng, xuất khẩu hoa, cây cảnh, cây giống và vật liệu nhân giống là lĩnh vực có nhiều tiềm năng phát triển nhưng cũng có yêu cầu pháp lý phức tạp hơn nhiều so với xuất khẩu nông sản thông thường. Hoạt động này đồng thời chịu sự điều chỉnh của các quy định về giống cây trồng, bảo vệ nguồn gen, quyền sở hữu trí tuệ, kiểm dịch thực vật, an toàn sinh học cũng như các tiêu chuẩn kỹ thuật của từng quốc gia nhập khẩu.

Theo PGS.TS. Đặng Văn Đông, điều đầu tiên doanh nghiệp và các nhà vườn cần thực hiện là xác định chính xác đối tượng xuất khẩu có phải là nguồn gen hoặc vật liệu nhân giống hay không. Đối với cây cảnh, không chỉ cây hoàn chỉnh mà cả cành, hom, mắt ghép, củ, thân rễ, hạt giống, mô nuôi cấy hoặc bất kỳ bộ phận sống nào có khả năng tái sinh đều có thể được xem là vật liệu mang nguồn gen.

Vì vậy, trước khi ký kết hợp đồng xuất khẩu, doanh nghiệp cần xác định rõ tên loài, tên giống, nguồn gốc giống, dạng vật liệu xuất khẩu, khả năng sử dụng làm vật liệu nhân giống, đồng thời rà soát xem giống đó có thuộc Danh mục nguồn gen giống cây trồng cấm xuất khẩu hay không; đã được công nhận lưu hành, tự công bố lưu hành hoặc được bảo hộ quyền đối với giống cây trồng hay chưa và doanh nghiệp có đầy đủ quyền hợp pháp để nhân giống, kinh doanh giống đó hay không. Theo ông, không nên chỉ căn cứ vào tên gọi thương mại của sản phẩm, bởi nhiều sản phẩm được gọi là "cây cảnh" nhưng thực chất vẫn là vật liệu nhân giống.

PGS.TS. Đặng Văn Đông cũng lưu ý doanh nghiệp tuyệt đối không tìm cách xuất khẩu nguồn gen thuộc Danh mục cấm dưới các hình thức trá hình như quà tặng, hành lý cá nhân, mẫu triển lãm, cây cảnh thành phẩm, hom giống, mắt ghép hoặc mô nuôi cấy nhằm né tránh quy định của pháp luật. Việc bảo vệ nguồn gen chỉ thực sự hiệu quả khi quản lý được tất cả các dạng vật liệu có khả năng tái sinh. Thông tư số 07/2026/TT-BNNMT đã quy định rõ nguồn gen có thể tồn tại dưới dạng hạt giống, cây giống, hom giống, củ giống hoặc vật liệu di truyền, đồng thời ban hành Danh mục nguồn gen giống cây trồng cấm xuất khẩu tại Phụ lục I.

Đối với các giống cây trồng không thuộc Danh mục cấm xuất khẩu, doanh nghiệp vẫn cần kiểm tra đầy đủ các điều kiện pháp lý trước khi đưa ra thị trường quốc tế. Theo quy định của Thông tư 07/2026/TT-BNNMT, đối với giống cây trồng hoặc hạt lai của giống chưa được cấp quyết định công nhận lưu hành hoặc chưa tự công bố lưu hành nhưng phục vụ mục đích nghiên cứu, khảo nghiệm, quảng cáo, triển lãm hoặc hợp tác quốc tế không vì mục đích thương mại thì phải thực hiện thủ tục xin cấp giấy phép xuất khẩu theo quy định. Hồ sơ bao gồm các tài liệu như văn bản đề nghị cấp phép, tờ khai kỹ thuật và các giấy tờ chứng minh mục đích xuất khẩu. Đối với hoạt động xuất khẩu thương mại, doanh nghiệp vẫn phải tiếp tục đáp ứng đầy đủ các quy định về lưu hành giống, quyền đối với giống cây trồng, chất lượng giống, kiểm dịch thực vật, thủ tục hải quan cũng như các yêu cầu nhập khẩu của nước đối tác.

Một nội dung quan trọng khác được PGS.TS. Đặng Văn Đông nhấn mạnh là việc tôn trọng quyền sở hữu trí tuệ và quyền đối với giống cây trồng. Theo ông, một giống cây có thể không thuộc Danh mục nguồn gen cấm xuất khẩu nhưng vẫn đang được bảo hộ quyền đối với giống cây trồng hoặc thuộc quyền khai thác của tổ chức, cá nhân khác. Khi đó, việc nhân giống, kinh doanh, xuất khẩu hoặc sử dụng vật liệu nhân giống phải được sự đồng ý của chủ sở hữu theo quy định của pháp luật. Doanh nghiệp cần lưu giữ đầy đủ hồ sơ về nguồn giống, hợp đồng chuyển giao, quyền nhân giống, hóa đơn, mã lô và các tài liệu chứng minh nguồn gốc hợp pháp nhằm hạn chế tranh chấp pháp lý và nâng cao uy tín trên thị trường quốc tế.

Bên cạnh các yêu cầu pháp lý, doanh nghiệp cũng phải tuân thủ nghiêm các quy định về kiểm dịch thực vật và an toàn sinh học. Theo PGS.TS. Đặng Văn Đông, cây sống và vật liệu nhân giống luôn tiềm ẩn nguy cơ mang theo sâu bệnh, tuyến trùng, nấm, vi khuẩn hoặc virus. Do đó, doanh nghiệp cần xây dựng vùng sản xuất sạch bệnh, quản lý tốt cây mẹ, kiểm soát chất lượng lô giống, xử lý giá thể, làm sạch đất bám trên bộ rễ, đáp ứng đầy đủ yêu cầu về mã số cơ sở sản xuất, chứng thư kiểm dịch thực vật cũng như các biện pháp xử lý theo yêu cầu của từng thị trường nhập khẩu. Một số quốc gia còn yêu cầu phân tích nguy cơ dịch hại, quy định về giá thể, loài ngoại lai, bao gói, ghi nhãn và truy xuất nguồn gốc, đây đều là những điều kiện bắt buộc để phát triển thị trường bền vững.

Theo PGS.TS. Đặng Văn Đông, để vừa mở rộng xuất khẩu vừa bảo vệ hiệu quả nguồn gen, Việt Nam cần định hướng chuyển mạnh sang xuất khẩu các sản phẩm có giá trị gia tăng cao thay vì xuất khẩu trực tiếp nguồn gen gốc. Trong đó, cần ưu tiên phát triển và thương mại hóa các giống mới do Việt Nam chọn tạo và được bảo hộ; cây giống có bản quyền; cây cảnh thành phẩm đã qua quá trình tạo dáng, chăm sóc; hoa cắt cành; các sản phẩm trang trí không còn khả năng nhân giống; công nghệ, quy trình kỹ thuật, dịch vụ thiết kế cảnh quan cũng như các sản phẩm mang thương hiệu và chỉ dẫn địa lý của Việt Nam. Đối với các nguồn gen đặc biệt quý hiếm, nên khai thác giá trị thông qua sản phẩm cuối cùng, thương hiệu vùng miền hoặc phát triển du lịch trải nghiệm thay vì xuất khẩu trực tiếp vật liệu nhân giống.

Ông cũng cho rằng, trong bối cảnh chuyển đổi số, việc xây dựng hệ thống truy xuất nguồn gốc đối với cây cảnh và cây giống xuất khẩu là yêu cầu tất yếu. Mỗi lô hàng cần có hồ sơ đầy đủ về giống, nguồn cây mẹ, cơ sở nhân giống, phương pháp nhân giống, thời gian sản xuất, tình trạng kiểm dịch cũng như quyền sở hữu hoặc quyền khai thác giống. Về lâu dài, cần hình thành cơ sở dữ liệu quốc gia và mã định danh nguồn giống, ứng dụng mã QR hoặc hộ chiếu cây trồng điện tử để vừa hỗ trợ cơ quan quản lý kiểm soát nguồn gen, vừa giúp doanh nghiệp chứng minh tính hợp pháp, chất lượng và khả năng truy xuất nguồn gốc của sản phẩm trên thị trường quốc tế.

PGS.TS. Đặng Văn Đông nhấn mạnh, bảo vệ nguồn gen và phát triển xuất khẩu không phải là hai mục tiêu đối lập. Điều quan trọng là lựa chọn đúng sản phẩm để xuất khẩu, bảo đảm minh bạch về nguồn gốc, tuân thủ đầy đủ các quy định của pháp luật, đồng thời từng bước chuyển từ xuất khẩu vật liệu di truyền quý sang xuất khẩu giống mới, sản phẩm có bản quyền, công nghệ, chất lượng và thương hiệu Việt Nam, qua đó nâng cao giá trị gia tăng và phát triển ngành hoa, cây cảnh theo hướng hiện đại, bền vững.

TS. Trần Duy Dương, Viện Di truyền, Bộ Nông nghiệp và Môi trường:

Trao đổi với Tạp chí Việt Nam hương sắc, TS. Trần Duy Dương, Viện Di truyền, Bộ Nông nghiệp và Môi trường cho biết, Việt Nam hiện đang sở hữu nguồn tài nguyên di truyền cây trồng rất phong phú, trong đó nhiều nguồn gen quý vẫn được người dân, các nhà vườn và cộng đồng địa phương lưu giữ, bảo tồn qua nhiều thế hệ. Đây là lợi thế quan trọng đối với phát triển nông nghiệp, song cũng đặt ra yêu cầu phải tăng cường công tác quản lý nhằm ngăn ngừa nguy cơ thất thoát nguồn gen ra nước ngoài.

Theo TS. Trần Duy Dương, để bảo tồn hiệu quả nguồn gen giống cây trồng, cần có sự phối hợp chặt chẽ giữa cơ quan quản lý nhà nước, các viện nghiên cứu, địa phương, doanh nghiệp và chính người dân. Trước hết, cần nâng cao nhận thức của cộng đồng về giá trị của nguồn gen bản địa. Đây không chỉ là tài sản của từng hộ dân mà còn là tài sản di truyền của quốc gia, có ý nghĩa đặc biệt đối với an ninh giống cây trồng và sự phát triển bền vững của nền nông nghiệp.

Bên cạnh đó, việc bảo tồn tại chỗ (in situ) cần tiếp tục được chú trọng thông qua duy trì sản xuất các giống bản địa, giống đặc sản ngay tại vùng phân bố truyền thống. Đồng thời, người dân và địa phương cần phối hợp với các viện nghiên cứu để đánh giá, phục tráng và lưu giữ nguồn vật liệu giống gốc, bảo đảm gìn giữ đầy đủ các đặc tính quý của từng giống cây trồng.

TS. Trần Duy Dương cũng nhấn mạnh, người dân, hợp tác xã và doanh nghiệp cần tuân thủ nghiêm các quy định của pháp luật về quản lý và chia sẻ nguồn gen. Khi có nhu cầu trao đổi, chuyển giao hoặc cung cấp vật liệu giống cho các tổ chức, cá nhân trong và ngoài nước phải thực hiện thông qua cơ quan có thẩm quyền, tuyệt đối không tự ý mua bán hoặc chuyển giao vật liệu di truyền, nhất là đối với các nguồn gen thuộc danh mục cấm xuất khẩu theo quy định hiện hành.

Theo ông, một giải pháp quan trọng khác là tăng cường liên kết giữa người dân, hợp tác xã, doanh nghiệp và các viện nghiên cứu nhằm vừa bảo tồn hiệu quả nguồn gen, vừa khai thác hợp lý thông qua nghiên cứu, chọn tạo giống mới, xây dựng thương hiệu, phát triển chỉ dẫn địa lý và hình thành chuỗi giá trị cho các sản phẩm đặc sản của Việt Nam.

Để khuyến khích cộng đồng tham gia tích cực vào công tác bảo tồn nguồn gen, TS. Trần Duy Dương cho rằng ngành nông nghiệp cần triển khai đồng bộ nhiều giải pháp như hoàn thiện hệ thống hướng dẫn kỹ thuật về điều tra, thu thập, lưu giữ và bảo tồn nguồn gen tại địa phương; xây dựng cơ sở dữ liệu quốc gia về nguồn gen cây trồng kết nối với các địa phương và các tổ chức nghiên cứu; đồng thời có cơ chế hỗ trợ kinh phí cho các hoạt động bảo tồn, phục tráng, nhân giống và lưu giữ các giống cây trồng quý hiếm.

Bên cạnh đó, cần đẩy mạnh công tác đào tạo, tập huấn, chuyển giao tiến bộ khoa học kỹ thuật nhằm nâng cao năng lực cho người dân, hợp tác xã trong bảo tồn nguồn gen; đồng thời xây dựng cơ chế chia sẻ lợi ích công bằng giữa Nhà nước, nhà khoa học, doanh nghiệp và cộng đồng địa phương khi nguồn gen được khai thác phục vụ nghiên cứu, chọn tạo giống hoặc thương mại hóa. Theo TS. Trần Duy Dương, đây sẽ là động lực quan trọng để người dân chủ động tham gia gìn giữ và phát huy giá trị các nguồn gen quý.

TS. Trần Duy Dương cho biết thêm, trong thời gian tới, cùng với việc triển khai Thông tư số 07/2026/TT-BNNMT, ngành nông nghiệp sẽ tiếp tục phối hợp với các viện nghiên cứu, trong đó có Viện Di truyền, các trường đại học và các địa phương để xây dựng mạng lưới bảo tồn nguồn gen từ Trung ương đến cơ sở. Mục tiêu là bảo vệ an toàn các nguồn gen quý của Việt Nam, đồng thời khai thác hiệu quả nguồn vật liệu di truyền phục vụ công tác chọn tạo các giống cây trồng có năng suất, chất lượng cao, thích ứng với biến đổi khí hậu và đáp ứng yêu cầu phát triển nền nông nghiệp hiện đại, xanh và bền vững.