Trong nhiều năm, câu chuyện truy xuất nguồn gốc vẫn thường được nhắc đến như một yêu cầu tất yếu của thị trường xuất khẩu. Nhưng thực tế, để biến những quy định trên giấy thành một hệ thống vận hành được ngoài đời sống lại là hành trình không hề đơn giản. Nó đòi hỏi dữ liệu phải đồng bộ, quy trình phải rõ ràng và quan trọng hơn cả là sự tham gia thật sự của tất cả các mắt xích trong chuỗi sản xuất.
Sáng 28/5, tại cuộc họp đánh giá tiến độ triển khai hệ thống truy xuất nguồn gốc nông, lâm, thủy sản do Thứ trưởng Bộ Nông nghiệp và Môi trường Hoàng Trung chủ trì, nhiều kết quả tích cực từ giai đoạn thí điểm đã được ghi nhận. Nhưng cùng với đó, hàng loạt yêu cầu mới cũng được đặt ra để hệ thống có thể vận hành ổn định trong thời gian tới.
 |
| Sáng 28/5, Thứ trưởng Bộ Nông nghiệp và Môi trường Hoàng Trung chủ trì cuộc họp đánh giá tiến độ triển khai hệ thống truy xuất nguồn gốc nông, lâm, thủy sản. - (Ảnh: Linh Linh) |
Không khí cuộc họp cho thấy một điều khá rõ: truy xuất nguồn gốc không còn là câu chuyện thử nghiệm mang tính phong trào. Nó đang dần trở thành nền tảng quản lý mới đối với nông sản Việt Nam trong bối cảnh thị trường quốc tế ngày càng yêu cầu minh bạch.
Ông Nguyễn Văn Long, Vụ trưởng Vụ Khoa học và Công nghệ cho biết, quá trình thí điểm truy xuất nguồn gốc thời gian qua, đặc biệt với các lô sầu riêng xuất khẩu sang Trung Quốc, đã mang lại nhiều tín hiệu khả quan. Theo ông Long, đây là giai đoạn “vừa làm vừa hoàn thiện”, tức triển khai thực tế để nhận diện những điểm còn bất cập về quy trình, kỹ thuật và cơ chế phối hợp trước khi mở rộng trên diện rộng.
Một trong những bước đi đáng chú ý là việc Bộ ban hành Công văn 3226 ngày 3/4 hướng dẫn triển khai truy xuất nguồn gốc sầu riêng. Sau đó, nhiều lớp tập huấn được tổ chức tại Đồng Tháp và Đắk Lắk, thu hút hơn 600 đại biểu đến từ sở ngành, doanh nghiệp và người sản xuất tham gia.
Điểm đáng nói là thay vì chỉ hướng dẫn lý thuyết, Bộ lựa chọn cách làm trực tiếp, “cầm tay chỉ việc” với doanh nghiệp tham gia thí điểm. Đến nay đã có 16 doanh nghiệp đăng ký tham gia theo Quyết định 5272/QĐ-BNNMT, trong đó hai doanh nghiệp được hỗ trợ triển khai toàn bộ quy trình thực tế.
Những con số ấy cho thấy truy xuất nguồn gốc đang bắt đầu đi vào đời sống sản xuất chứ không còn nằm trên các bản kế hoạch.
 |
| Bộ ban hành Công văn 3226 ngày 3/4 hướng dẫn triển khai truy xuất nguồn gốc sầu riêng. Sau đó, nhiều lớp tập huấn được tổ chức tại Đồng Tháp và Đắk Lắk, thu hút hơn 600 đại biểu đến từ sở ngành, doanh nghiệp và người sản xuất tham gia. - (Ảnh minh họa) |
Đặc biệt, ngày 23/5 vừa qua, Bộ Nông nghiệp và Môi trường đã gửi công hàm tới Tổng cục Hải quan Trung Quốc để thông báo về hệ thống truy xuất nguồn gốc của Việt Nam, mẫu tem điện tử cùng danh sách mã số vùng trồng, cơ sở đóng gói và phòng xét nghiệm phục vụ xuất khẩu sầu riêng.
Đây được xem là bước đi mang tính chủ động trong quá trình hội nhập, bởi Trung Quốc hiện vẫn là thị trường xuất khẩu lớn nhất của nhiều mặt hàng nông sản Việt Nam.
Trước đó, hai container sầu riêng đã được xuất khẩu thí điểm thành công qua cửa khẩu Hữu Nghị bằng tem truy xuất điện tử. Việc kiểm chứng toàn bộ quy trình vận hành thực tế, từ vùng trồng đến thông quan, được xem là phép thử quan trọng đối với hệ thống mới.
Nếu nhìn rộng hơn, quy mô triển khai hiện nay đã tăng khá nhanh. Theo thống kê của Bộ, hệ thống đã cập nhật khoảng 18.000 sản phẩm thuộc 112 nhóm sản phẩm của 26/34 tỉnh, thành phố. Có 919 lô hàng, 547 nông hộ, 255 vùng trồng và 149 doanh nghiệp tham gia hệ thống.
Không chỉ dừng ở sầu riêng, truy xuất nguồn gốc hiện đang được mở rộng sang nhiều ngành hàng như lúa gạo, thịt, trứng, sữa, chè, trái cây và thủy sản.
Theo ông Nguyễn Văn Long, bài học lớn nhất rút ra từ giai đoạn thí điểm chính là phải chuyển hóa quy định thành quy trình vận hành thực tế. Điều này đòi hỏi sự tham gia đồng bộ của tất cả các bên, từ doanh nghiệp xuất khẩu, địa phương, đơn vị công nghệ cho đến người sản xuất.
“Nếu chỉ có cơ quan quản lý làm thì không thể thành công. Dữ liệu truy xuất chỉ có giá trị khi được hình thành từ chính các chủ thể trong chuỗi”, một đại biểu tham dự cuộc họp chia sẻ bên lề.
Ở góc độ kỹ thuật, ông Nguyễn Bảo Trung, Phó Cục trưởng Cục Chuyển đổi số cho biết hạ tầng hiện nay cơ bản đã sẵn sàng cho giai đoạn triển khai tiếp theo trong năm 2026.
Hai hệ thống do doanh nghiệp Netacom và CheckVN phát triển đã trải qua quá trình đánh giá an toàn thông tin nghiêm ngặt. Trước khi đưa về vận hành tập trung tại Cục Chuyển đổi số, các hệ thống tiếp tục được rà soát, khắc phục và kiểm thử nhằm bảo đảm an toàn dữ liệu.
Theo ông Trung, kinh nghiệm từ thí điểm sầu riêng đã giúp xác định rõ nguyên tắc quan trọng nhất của hệ thống truy xuất nguồn gốc: mỗi chủ thể trong chuỗi sẽ chịu trách nhiệm với phần dữ liệu của mình.
Điều đó có nghĩa người sản xuất chịu trách nhiệm về vùng nguyên liệu, thương lái chịu trách nhiệm về quá trình thu mua, cơ sở đóng gói chịu trách nhiệm về khâu sơ chế, còn doanh nghiệp xuất khẩu phải chịu trách nhiệm với hồ sơ hàng hóa trước khi đưa ra thị trường quốc tế.
Cách tiếp cận này được đánh giá là thực tế hơn nhiều so với mô hình tập trung toàn bộ dữ liệu vào một đầu mối quản lý.
Đại diện Công ty Netacom cho biết doanh nghiệp đang xây dựng hệ thống mới có khả năng kết nối với 7 cơ sở dữ liệu chuyên ngành của Bộ, bao gồm mã số vùng trồng, cơ sở đóng gói, cơ sở chăn nuôi, cơ sở chế biến thủy sản và nhiều dữ liệu quản lý khác.
Toàn bộ hệ thống sẽ vận hành trên hạ tầng của Bộ Nông nghiệp và Môi trường nhằm bảo đảm tính tập trung và an toàn dữ liệu. Doanh nghiệp cũng kiến nghị cần sớm ban hành bộ tiêu chí kỹ thuật thống nhất cho các đơn vị cung cấp giải pháp truy xuất nguồn gốc để tránh tình trạng mạnh ai nấy làm.
 |
| Thứ trưởng Bộ Nông nghiệp và Môi trường Hoàng Trung chủ trì cuộc họp đánh giá tiến độ triển khai hệ thống truy xuất nguồn gốc nông, lâm, thủy sản. - (Ảnh: Linh Linh) |
Kết luận cuộc họp, Thứ trưởng Hoàng Trung nhấn mạnh hạ tầng kỹ thuật hiện đã sẵn sàng ở mức cơ bản để tiếp nhận và vận hành hệ thống. Theo Thứ trưởng, điều quan trọng lúc này không phải là xây dựng thêm thật nhiều mô hình mới, mà là phải tạo ra được những sản phẩm cụ thể, vận hành thực tế và có thể triển khai ngay.
“Đây là nhiệm vụ phải làm, quan trọng là phải có sản phẩm cụ thể, bảo đảm an toàn thông tin, kết nối được và từng bước hoàn thiện trong quá trình triển khai”, Thứ trưởng nhấn mạnh.
Một yêu cầu đáng chú ý được lãnh đạo Bộ đặt ra là ưu tiên tận dụng các hệ thống đã triển khai hiệu quả thay vì làm lại từ đầu. Cùng với đó là đẩy nhanh kiểm thử an toàn thông tin và lựa chọn từ một đến ba sản phẩm trọng điểm ở mỗi lĩnh vực để triển khai thí điểm.
Thứ trưởng Hoàng Trung cũng lưu ý rất rõ rằng hệ thống truy xuất nguồn gốc không phải là một loại “giấy phép con” mới đối với doanh nghiệp xuất khẩu. Mục tiêu của hệ thống là minh bạch hóa thông tin, nâng cao hiệu quả quản lý nhà nước và tăng niềm tin thị trường đối với nông sản Việt Nam.
Trong thời gian tới, Bộ Nông nghiệp và Môi trường sẽ tiếp tục hoàn thiện dự thảo thông tư về truy xuất nguồn gốc nông sản, phối hợp với Bộ Công an xây dựng nghị định liên quan và mở rộng triển khai sang các ngành hàng chủ lực khác.
Có thể nói, quá trình xây dựng hệ thống truy xuất nguồn gốc hôm nay giống như việc đặt từng viên gạch nền móng cho một chuỗi cung ứng nông sản minh bạch hơn trong tương lai. Công việc còn nhiều, áp lực cũng không nhỏ, nhưng ít nhất những bước đi đầu tiên đã bắt đầu cho thấy tín hiệu tích cực.
