Cảnh giác với các hội tự phát: Đừng để niềm tin cộng đồng trở thành rủi ro tiền bạc

Trong những năm gần đây, cùng với sự phát triển của mạng xã hội, nhiều nhóm cộng đồng được hình thành nhằm kết nối những người có cùng sở thích, nghề nghiệp hoặc mối quan tâm. Không ít nhóm hoạt động tích cực, tạo ra không gian giao lưu, chia sẻ kinh nghiệm và hỗ trợ lẫn nhau.

Cảnh giác với hội nhóm tự phát thu tiền, bán hàng, cung cấp dịch vụ hoặc kêu gọi góp vốn khi chưa rõ tư cách pháp lý. Ảnh minh họa bởi AI.

Tuy nhiên, bên cạnh những cộng đồng hoạt động lành mạnh, người dân cũng cần thận trọng với các nhóm tự xưng là “hội”, “hiệp hội”, “liên minh”, “câu lạc bộ” nhưng chưa được thành lập và hoạt động theo quy định pháp luật, đặc biệt khi các nhóm này bắt đầu thu tiền hội viên, tổ chức bán hàng, cung cấp dịch vụ, kêu gọi góp vốn hoặc đứng ra thực hiện các giao dịch thương mại.

Không phải cứ lập nhóm là được hoạt động như một tổ chức được Nhà nước công nhận

Theo Điều 3, Nghị định 126/2024/NĐ-CP ban hành ngày 08/10/2024 của Chính phủ quy định về tổ chức, hoạt động và quản lý hội, giải thích: “hội” là tổ chức tự nguyện của tổ chức, công dân Việt Nam cùng lĩnh vực, ngành nghề, sở thích hoặc cùng giới, có chung mục đích tập hợp, đoàn kết hội viên; hoạt động thường xuyên, không vì mục tiêu lợi nhuận và được tổ chức, hoạt động theo quy định pháp luật. Nghị định cũng quy định cụ thể về điều kiện thành lập, tổ chức, hoạt động và quản lý nhà nước đối với hội.

Điều này có nghĩa, việc một nhóm người cùng lập một nhóm trên mạng xã hội, đặt tên là “hội”, thiết kế logo, cấp thẻ thành viên hoặc tự tổ chức các hoạt động chưa đồng nghĩa với việc nhóm đó đã trở thành một hội được thành lập hợp pháp.

Từ ngày 26/11/2024, Nghị định 126/2024/NĐ-CP quy định việc thành lập hội phải đáp ứng nhiều điều kiện, trong đó có tên gọi, tôn chỉ, mục đích, lĩnh vực hoạt động, điều lệ, trụ sở, số lượng tổ chức, công dân đăng ký tham gia thành lập và tài sản bảo đảm hoạt động. Tùy phạm vi hoạt động, số lượng thành viên đăng ký thành lập cũng được quy định khác nhau.

Đáng chú ý, hồ sơ thành lập hội còn phải có đơn đề nghị, dự thảo điều lệ, quyết định công nhận ban vận động thành lập hội, danh sách và đơn đăng ký của những người tham gia thành lập cùng các tài liệu liên quan. Việc cho phép thành lập thuộc thẩm quyền của cơ quan nhà nước theo quy định.

Vì vậy, người dân cần phân biệt rõ giữa một nhóm cộng đồng tự nguyện với một hội được thành lập và hoạt động theo quy định pháp luật.

Rủi ro lớn hơn khi “hội”, "hiệp hội" tự xưng bắt đầu hoạt động thương mại

Một vấn đề đáng chú ý là không ít cộng đồng được lập ra ban đầu với mục đích giao lưu, chia sẻ nhưng sau đó phát sinh hoạt động mua bán hàng hóa, cung cấp dịch vụ, thu phí hoặc huy động tiền từ thành viên.

Nghị định 126/2024/NĐ-CP quy định hội hoạt động theo nguyên tắc không vì mục tiêu lợi nhuận. Tuy nhiên, điều này không có nghĩa hội không được phát sinh nguồn thu. Theo nghị định, hội có thể thu hội phí và có hoạt động tạo nguồn thu từ kinh doanh, dịch vụ theo quy định của pháp luật để tự trang trải kinh phí hoạt động. Nếu có phát sinh lợi nhuận trong quá trình hoạt động, khoản lợi nhuận này không được chia cho hội viên mà phải sử dụng cho các hoạt động theo điều lệ hội.

Đây là điểm người dân cần đặc biệt lưu ý.

Một hội được thành lập hợp pháp không đồng nghĩa với việc mọi hoạt động mua bán, cung cấp dịch vụ của hội đều mặc nhiên hợp pháp. Hoạt động kinh doanh, dịch vụ vẫn phải tuân thủ những quy định pháp luật chuyên ngành có liên quan.

Ngược lại, nếu một nhóm tự phát chưa có tư cách của một hội theo quy định nhưng lại sử dụng danh nghĩa “hội” để thu tiền, tổ chức bán hàng hoặc cung cấp dịch vụ, người tham gia càng cần xác định rõ ai là chủ thể giao dịch, tiền được chuyển cho ai và trách nhiệm pháp lý thuộc về ai.

Đừng nhầm “có đông thành viên” với “có tư cách pháp lý”

Số lượng thành viên lớn, có hàng chục nghìn người tham gia trên mạng xã hội hay thường xuyên tổ chức các chương trình, sự kiện không phải là căn cứ duy nhất để xác định một hội có được thành lập hợp pháp hay không.

Người dân khi tham gia nên kiểm tra những thông tin cơ bản như: tên pháp lý của tổ chức, phạm vi hoạt động, cơ quan có thẩm quyền cho phép thành lập, điều lệ, trụ sở, người đại diện và các thông tin liên quan đến tư cách pháp lý của tổ chức.

Nghị định 126/2024/NĐ-CP quy định hội có tư cách pháp nhân, con dấu và tài khoản theo quy định của pháp luật. Đồng thời, hội phải hoạt động công khai, minh bạch, tự bảo đảm kinh phí và tuân thủ pháp luật, điều lệ hội.

Do đó, một trang mạng xã hội mang tên “Hội...” hoặc một nhóm có hàng nghìn thành viên không thể tự nó trở thành bằng chứng cho thấy tổ chức đó đã được Nhà nước cho phép thành lập.

Cẩn trọng khi hội đứng ra bán hàng, thu phí hoặc nhận tiền

Rủi ro đối với người dân có thể gia tăng khi hoạt động cộng đồng chuyển sang hoạt động thương mại.

Nếu mua một sản phẩm hoặc sử dụng một dịch vụ, người dân cần xác định rõ người bán là ai, hàng hóa có nguồn gốc từ đâu, giá bán thế nào, chính sách đổi trả ra sao và có chứng từ giao dịch hay không.

Luật Bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng năm 2023, có hiệu lực từ ngày 1/7/2024, quy định người tiêu dùng có quyền được cung cấp thông tin chính xác, đầy đủ về tổ chức, cá nhân kinh doanh, hàng hóa, dịch vụ, nguồn gốc xuất xứ và các tài liệu liên quan đến giao dịch. Người tiêu dùng cũng có quyền yêu cầu bồi thường khi hàng hóa, dịch vụ không đúng với nội dung đã công bố, niêm yết, quảng cáo hoặc cam kết.

Pháp luật cũng nghiêm cấm tổ chức, cá nhân kinh doanh lừa dối hoặc gây nhầm lẫn cho người tiêu dùng về hàng hóa, dịch vụ, uy tín và khả năng kinh doanh của mình.

Bởi vậy, khi một nhóm cộng đồng dùng chính uy tín của “hội” để giới thiệu sản phẩm, kêu gọi thành viên mua hàng hoặc chuyển tiền, người dân không nên chỉ dựa vào sự giới thiệu của quản trị viên hay những thành viên quen biết.

Niềm tin trong cộng đồng không thay thế cho hợp đồng, hóa đơn, chứng từ và trách nhiệm pháp lý của bên bán.

Đặc biệt cảnh giác với việc thu tiền dưới nhiều hình thức

Một số dấu hiệu cần được cân nhắc kỹ gồm: yêu cầu đóng phí thành viên nhưng không công khai mục đích sử dụng; thu tiền để mua hàng theo nhóm nhưng không xác định rõ đơn vị bán; yêu cầu chuyển tiền vào tài khoản cá nhân; kêu gọi góp tiền để đầu tư, kinh doanh; hứa hẹn lợi nhuận hoặc quyền lợi đặc biệt khi giới thiệu thêm thành viên.

Không phải mọi trường hợp có những dấu hiệu trên đều mặc nhiên là hành vi vi phạm pháp luật. Tuy nhiên, đây là những tình huống người dân nên yêu cầu cung cấp thông tin và giấy tờ rõ ràng trước khi giao tiền.

Đặc biệt, nếu hoạt động được giới thiệu là “của hội” nhưng tiền lại được chuyển vào tài khoản cá nhân, người tham gia cần hỏi rõ cá nhân đó đang nhận tiền với tư cách gì, căn cứ nào để thu tiền và trách nhiệm hoàn trả thuộc về ai.

Hội hợp pháp cũng phải chịu trách nhiệm nếu vi phạm

Việc được thành lập hợp pháp không có nghĩa tổ chức đó đứng ngoài sự quản lý của Nhà nước.

Nghị định 126/2024/NĐ-CP quy định hội có thể bị đình chỉ hoạt động có thời hạn nếu vi phạm nguyên tắc không vì mục tiêu lợi nhuận, vi phạm quy định về quản lý tài sản, tài chính, tiếp nhận và sử dụng tài trợ, viện trợ hoặc không thực hiện chế độ báo cáo theo quy định. Trong một số trường hợp, hội có thể bị giải thể.

Nghị định cũng quy định người lợi dụng danh nghĩa hội để hoạt động trái pháp luật, tùy tính chất và mức độ, có thể bị xử lý kỷ luật, xử phạt vi phạm hành chính hoặc truy cứu trách nhiệm hình sự; nếu gây thiệt hại về vật chất thì phải bồi thường theo quy định.

Như vậy, danh nghĩa “hội” không phải là một lớp bảo vệ để cá nhân có thể đứng ngoài trách nhiệm khi xảy ra vi phạm.

Người dân nên kiểm tra gì trước khi tham gia?

Luật sư Lê Đức Minh (Đoàn Luật sư Hà Nội) cảnh báo trước khi đóng phí, mua hàng hoặc chuyển tiền cho một hội, nhóm cộng đồng, người dân có thể tự đặt ra một số câu hỏi:

- Nhóm này có phải là hội được thành lập theo quy định pháp luật hay chỉ là cộng đồng tự nguyện?

- Ai là người đại diện và chịu trách nhiệm về hoạt động?

- Có điều lệ, địa chỉ trụ sở và thông tin pháp lý rõ ràng hay không?

- Khoản tiền mình đóng được thu dưới danh nghĩa nào?

- Tiền được chuyển vào tài khoản của tổ chức hay tài khoản cá nhân?

- Nếu mua hàng, bên bán thực sự là ai?

- Có thông tin về nguồn gốc hàng hóa, giá cả, chính sách đổi trả và chứng từ giao dịch hay không?

- Nếu xảy ra tranh chấp, người dân sẽ yêu cầu cá nhân hay tổ chức nào giải quyết?

Chỉ cần một vài câu hỏi không được trả lời minh bạch, người dân nên cân nhắc trước khi chuyển tiền hoặc ký kết bất kỳ thỏa thuận nào.

Tham gia cộng đồng là quyền của mỗi người, nhưng cần tỉnh táo

Tham gia hội nhóm là nhu cầu bình thường, nhưng cần tỉnh táo trước những hoạt động lợi dụng danh nghĩa hội để trục lợi. Ảnh minh họa bởi AI.

Việc người dân tự nguyện thành lập các nhóm, câu lạc bộ để giao lưu, chia sẻ sở thích và hỗ trợ nhau là nhu cầu bình thường của đời sống xã hội. Không nên vì những trường hợp lợi dụng danh nghĩa hội mà đánh đồng tất cả các nhóm cộng đồng tự nguyện với tổ chức hoạt động trái pháp luật.

Điều quan trọng là khi một nhóm bắt đầu sử dụng danh nghĩa “hội” để thực hiện những hoạt động có tính tổ chức, thu tiền hoặc kinh doanh, người dân cần phân biệt rõ hoạt động cộng đồng và hoạt động có giao dịch thương mại.

Một cộng đồng có thể được xây dựng bằng niềm tin, nhưng khi tiền bạc được đưa vào, sự minh bạch và căn cứ pháp lý càng trở nên quan trọng.

Tham gia một hội hay cộng đồng là lựa chọn của mỗi người. Nhưng trước khi trao tiền, cung cấp thông tin cá nhân hoặc tham gia một giao dịch, hãy kiểm tra tư cách pháp lý của tổ chức, xác định rõ chủ thể giao dịch và lưu giữ đầy đủ chứng từ. Đó là cách đơn giản để bảo vệ quyền lợi của chính mình.