Không chỉ là thú chơi cây cảnh, bonsai còn là một loại hình nghệ thuật kết tinh giữa thiên nhiên, kỹ thuật và triết lý sống. Hơn một nghìn năm tồn tại, bonsai đã trải qua những giai đoạn hưng thịnh, suy thoái rồi hồi sinh mạnh mẽ để trở thành biểu tượng văn hóa được yêu thích trên toàn thế giới.
 |
| Tác phẩm bonsai được tạo bởi nghệ nhân Masashi Hirao, theo chiều kim đồng hồ từ trên cùng bên trái: cây bách xù 80 tuổi, cây thông trắng 70 tuổi, cây phong 10 tuổi và cây bách xù 50 tuổi. Ảnh: Tetsuya Miura |
Từ nghệ thuật cung đình đến biểu tượng văn hóa
Nguồn gốc của bonsai bắt đầu từ nghệ thuật Penjing của Trung Quốc, xuất hiện từ khoảng thế kỷ VII. Những khuôn viên phong cảnh thu nhỏ trong chậu khi ấy được giới quý tộc, học giả và họa sĩ yêu thích như một cách tái hiện thiên nhiên ngay trong không gian sống.
Khi du nhập vào Nhật Bản, Penjing dần được phát triển thành Bonsai – nghệ thuật tạo hình cây trong chậu theo phong cách tối giản và giàu tính Thiền. Đến thời Minh Trị (1868–1912), bonsai được hệ thống hóa với những quy chuẩn về dáng cây, tỷ lệ, chủng loại và kỹ thuật tạo tác, trở thành một biểu tượng của mỹ học Nhật Bản.
Dù mỗi tác phẩm có kích thước khác nhau, từ vài centimet đến hơn hai mét, mục tiêu chung vẫn là tái hiện vẻ đẹp hùng vĩ của một cây cổ thụ trong tự nhiên.
Vươn ra thế giới
Cuối thế kỷ XIX và đầu thế kỷ XX, bonsai lần đầu tiên được giới thiệu rộng rãi tại các triển lãm quốc tế ở Paris, Vienna, Chicago và San Francisco. Những tác phẩm bonsai tinh xảo nhanh chóng gây ấn tượng mạnh với công chúng phương Tây, góp phần thúc đẩy làn sóng yêu thích văn hóa Nhật Bản.
 |
| Một cây bách xù ở Rocky Mountain được tạo tác bởi Ryan Neil. Ảnh: Chris Hornbecker |
Một trong những tác phẩm nổi tiếng nhất là cây phong ba lá hơn 1.000 năm tuổi được đưa tới Triển lãm Quốc tế Panama – Thái Bình Dương năm 1915. Sau nhiều biến cố lịch sử, cây bonsai này vẫn được gìn giữ và hiện là hiện vật quý tại Bảo tàng Bonsai Thái Bình Dương ở bang Washington (Mỹ), trở thành biểu tượng của sức sống và sự bền bỉ.
Những năm tháng suy thoái
Giống như nhiều loại hình nghệ thuật khác, bonsai cũng từng trải qua thời kỳ khó khăn.
Trong Thế chiến II, nhiều vườn ươm bonsai tại Nhật Bản phải chuyển sang trồng cây lương thực để phục vụ chiến tranh. Ở Trung Quốc, nghệ thuật Penjing chịu ảnh hưởng nặng nề trong thời kỳ Cách mạng Văn hóa khi nhiều giá trị truyền thống bị xóa bỏ.
Tại Mỹ, cộng đồng người Nhật cũng chịu nhiều mất mát sau khi bị đưa vào các trại tập trung. Tuy nhiên, ngay trong hoàn cảnh ấy, nhiều nghệ nhân vẫn sáng tạo những mô hình bonsai bằng giấy và dây thép như một cách gìn giữ bản sắc văn hóa và nuôi dưỡng hy vọng.
Hồi sinh và đổi mới
Sau chiến tranh, bonsai dần được phục hồi nhờ nỗ lực của nhiều nghệ nhân tiên phong như Yuji Yoshimura và John Naka. Họ đưa bonsai vượt ra ngoài phạm vi truyền thống Nhật Bản, sử dụng nhiều loài cây bản địa của Mỹ và truyền bá nghệ thuật này đến châu Âu, châu Mỹ cũng như nhiều quốc gia khác.
 |
| Cây du của Neil Yatsubusa cho Bonsai Mirai. Ảnh: Chris Hornbecker |
Ngày nay, bonsai không còn giới hạn trong những loài thông hay phong Nhật Bản. Nghệ nhân ở Philippines, Brazil, Trung Quốc, châu Âu hay Australia đều khai thác cây bản địa để tạo nên phong cách riêng, phản ánh đặc trưng khí hậu và văn hóa của từng vùng.
Ở Nhật Bản, nhiều nghệ nhân trẻ cũng mang đến hơi thở mới bằng các buổi trình diễn tạo tác bonsai trực tiếp, kết hợp với nghệ thuật sắp đặt và âm nhạc nhằm đưa bonsai đến gần hơn với công chúng.
Nghệ thuật không ngừng phát triển
Sau hơn một thiên niên kỷ, bonsai vẫn tiếp tục thay đổi cùng thời đại nhưng không đánh mất giá trị cốt lõi. Đó vẫn là nghệ thuật tái hiện thiên nhiên trong một không gian nhỏ, đề cao sự cân bằng, tính kiên nhẫn và sự hòa hợp giữa con người với cây cối.
 |
| Cây phong của Neil Yatsubusa cho Bonsai Mirai. Ảnh: Lani Milton |
Nếu trước đây bonsai chỉ xuất hiện trong cung đình hay giới quý tộc thì ngày nay nó đã trở thành loại hình nghệ thuật mang tính toàn cầu. Từ Đông Á đến châu Âu, châu Mỹ hay Nam Mỹ, mỗi nghệ nhân đều góp thêm một góc nhìn mới, làm phong phú thêm hành trình phát triển của bonsai.
 |
| Một cây bantigue được tạo tác bởi nghệ nhân bonsai người Philippines – Bernabe Millares. Ảnh: Courtesy of Susan Lee. |
Có lẽ cũng giống như chính những cây bonsai, loại hình nghệ thuật này đã nhiều lần đối mặt với phong ba của lịch sử, nhưng sau mỗi biến cố lại bén rễ sâu hơn, mạnh mẽ hơn và tiếp tục vươn mình cùng thời gian.
