Làng nghề nồi đất Trù Sơn: Giữ lửa nghề truyền thống giữa thời hiện đại

Điểm khác biệt của làng gốm Trù Sơn so với các trung tâm gốm sứ khác nằm ở phương pháp tạo hình sản phẩm. Trong khi hầu hết các làng gốm sử dụng bàn xoay cơ học, người thợ Trù Sơn lại tự mình di chuyển xoay quanh khối đất đứng yên. Đôi tay nhào, vuốt và ép đất trong khi đôi chân bước giật lùi theo vòng tròn – đây là kỹ thuật tạo hình đặc trưng mà người làng vẫn duy trì đến nay.

Nguyên liệu chính là đất sét xanh và đất sét trắng khai thác tại địa phương. Sau khi thu về, đất được phơi khô, nghiền nhỏ và nhào trộn với nước đến độ dẻo cần thiết. Sản phẩm sau khi tạo hình được phơi khô từ từ trong bóng râm trước khi đưa vào lò nung lộ thiên bằng rơm rạ, lá thông và củi khô. Quá trình nung kéo dài khoảng bốn đến năm tiếng, đòi hỏi người thợ phải kiểm soát nhiệt độ ổn định trong suốt thời gian đó.

Sản phẩm ra lò có màu đỏ đặc trưng, bề mặt không men bóng, không hoa văn trang trí nhưng được đánh giá cao về khả năng chịu nhiệt và độ bền.

Làng nghề từng trải qua giai đoạn sụt giảm đáng kể khi đồ nhôm, nhựa và inox xuất hiện rộng rãi trên thị trường. Nồi đất với nhược điểm cồng kềnh và dễ vỡ dần mất chỗ đứng trong nhiều gia đình.

Tuy nhiên, khoảng một thập kỷ trở lại đây, nhu cầu sử dụng nồi đất có dấu hiệu phục hồi, gắn liền với xu hướng ẩm thực truyền thống và nấu ăn chậm. Một số món ăn đặc trưng như cá kho, cơm niêu hay thuốc sắc được nhiều người dùng đánh giá là phù hợp hơn khi nấu bằng nồi đất, do đặc tính dẫn nhiệt và giữ nhiệt của vật liệu này.

Hiện nay, sản phẩm nồi đất Trù Sơn không chỉ tiêu thụ trong vùng mà đã có mặt tại một số nhà hàng, cơ sở ẩm thực ở Hà Nội, TP.HCM và theo một số nguồn tin, đã được xuất khẩu ra nước ngoài. Các cơ sở chuyên về cơm niêu và kho cá truyền thống thường đặt hàng số lượng lớn từ làng nghề.

Bên cạnh sản xuất, Trù Sơn cũng bắt đầu đón khách du lịch đến tham quan và trải nghiệm quy trình làm nồi đất, tạo thêm nguồn thu cho người dân địa phương.

Sự phục hồi của làng nghề trong những năm gần đây đã tạo động lực để một bộ phận thế hệ trẻ tiếp tục theo nghề. Tuy nhiên, việc duy trì làng nghề lâu dài vẫn đặt ra nhiều câu hỏi về đào tạo, thị trường và chính sách hỗ trợ.

Làng gốm Trù Sơn hiện được nhìn nhận không chỉ là nơi sản xuất hàng thủ công mà còn là địa điểm lưu giữ một kỹ nghệ dân gian đặc trưng của vùng Nghệ An – điều mà nhiều nhà nghiên cứu văn hóa cho là cần được ghi chép và bảo tồn có hệ thống hơn trong thời gian tới.