Làng cổ Dịch Diệp thuộc xã Trực Chính, huyện Trực Ninh, tỉnh Nam Định cũ, nay thuộc phường Ninh Giang, tỉnh Ninh Bình được biết đến là một trong những ngôi làng lâu đời, mang đậm dấu ấn văn hóa Bắc Bộ, với lịch sử hình thành từ thời vua Lý Thái Tổ.
Từ tuyến đường trục chính dẫn vào làng, du khách đã có thể cảm nhận được không gian của một làng quê Việt truyền thống với đầy đủ những hình ảnh quen thuộc như đình, chùa, cây đa, giếng nước. Các nếp nhà cổ ẩn hiện dưới tán cây cổ thụ tạo nên bức tranh làng quê thanh bình, trầm mặc.
Theo ghi nhận, làng Dịch Diệp – còn có tên gọi là Dịch Diệp Trang được thành lập vào đầu thế kỷ XI, dưới triều vua Lý Thái Tổ. Đây là một vùng đất nằm ở hạ lưu sông Hồng, trước kia thuộc huyện Tây Chân của trấn Sơn Nam, sau là Phủ Thiên Trường.
Mặc dù đã trải qua hơn một thiên niên kỷ, làng vẫn giữ được tên gọi cổ và nhiều nét văn hóa truyền thống. Không gian làng hiện vẫn còn các kiến trúc tiêu biểu như cổng làng, cầu đá cổ, giếng nước, cùng nhiều ngôi nhà gỗ có tuổi đời hàng trăm năm.
Điểm nhấn nổi bật tại Dịch Diệp là chiếc cổng làng hướng Nam nối liền với một cây cầu cuốn cong bắc qua con sông nhỏ. Dù có kiến trúc đơn giản, cổng và cầu vẫn tạo nên sự hòa hợp với cảnh sắc làng quê xung quanh. Theo người dân, làng có dáng hình như một con tàu, trong đó cổng Nam là mũi, còn cổng Tây là đuôi.
 |
 |
| Làng cổ Dịch Diệp được biết đến là một trong những ngôi làng lâu đời, mang đậm dấu ấn văn hóa Bắc Bộ. Ảnh: Báo Lao động. |
Một trong những nét kiến trúc đặc sắc của làng Dịch Diệp là hệ thống các cổng nhà cổ vẫn còn được lưu giữ. Theo người dân địa phương, hiện làng còn bảo tồn được 6 cổng nhà cổ và 1 cổng làng cổ, tất cả đều mang dáng dấp kiến trúc truyền thống với mái vòm parabol uốn cong, sâu từ 1–2m, có cổng dài đến vài ba mét.
Mỗi chiếc cổng đều có kích thước, quy mô khác nhau tùy theo địa thế và điều kiện của từng gia đình. Tuy nhiên, tất cả đều được xây dựng hài hòa với cảnh quan xung quanh và đảm bảo thuận tiện cho sinh hoạt hàng ngày.
Bên cạnh đó, trong làng còn tồn tại 3 giếng nước cổ nằm ở cuối làng, cùng hai ngôi nhà gỗ cổ, một căn có tuổi đời hơn 100 năm và căn còn lại trên 200 năm, mái lợp ngói mũi hài truyền thống.
Một trong những điểm thu hút du khách và các nhà nghiên cứu đến với Dịch Diệp chính là cây bồ đề cổ thụ được người dân xem như "báu vật" của làng. Cây được trồng từ hàng trăm năm trước, đến nay đã có tuổi đời trên 900 năm.
 |
 |
| Cây bồ đề có tuổi đời trên 900 năm. Ảnh: Báo Lao động. |
Cây bồ đề cao khoảng 20 mét, thân cây lớn đến mức cần khoảng 5 người lớn vòng tay mới ôm trọn. Từ gốc cây, nhiều rễ phụ to đường kính khoảng 40 cm mọc ra và cắm sâu xuống đất, tạo thế đứng vững chắc. Tán cây rộng, cành lá xum xuê tạo bóng mát quanh năm.
Người dân trong làng ví cây bồ đề như bàn tay xòe rộng che chở cho người dân. Dáng cây được hình dung như bàn tay năm ngón, mỗi nhánh cây một hướng, liên kết chặt chẽ như chống đỡ phong ba bão táp qua từng giai đoạn lịch sử.
Với giá trị lịch sử và sinh thái đặc biệt, vào tháng 4 năm 2021, cây bồ đề hơn 900 tuổi này đã được Hội Bảo vệ Thiên nhiên và Môi trường Việt Nam công nhận là Cây Di sản Việt Nam.
Dù cuộc sống hiện đại đang ngày càng thay đổi diện mạo các vùng quê, làng Dịch Diệp vẫn giữ được nét yên bình và bản sắc văn hóa truyền thống. Không gian xanh mát, các công trình cổ kính, kiến trúc nhà ở truyền thống và cây cối lâu năm tạo nên một quần thể hài hòa, phản ánh sinh hoạt và đời sống tinh thần của cư dân vùng đồng bằng Bắc Bộ.
"Ngày nay, theo dòng chảy phát triển của thời đại nhưng Dịch Diệp Trang vẫn giữ nguyên hồn Việt, đậm chất làng quê Bắc Bộ. Những giá trị văn hóa truyền thống của quê hương vẫn được lưu giữ, bảo tồn và truyền lại cho các thế hệ con cháu. Thật sự, ít có nơi đâu còn lưu giữ được hồn quê Bắc bộ như làng Dịch Diệp quê tôi", ông Trần Duy Hội chia sẻ.
Dù không có các dịch vụ du lịch rầm rộ hay điểm tham quan quy mô lớn, Dịch Diệp vẫn tạo được ấn tượng mạnh với du khách bởi chính nét bình dị, gần gũi và không gian văn hóa sống động còn được bảo tồn tương đối nguyên vẹn.
