Từ những gốc Tùng đen mang vẻ đẹp phong trần, gai góc, nghệ nhân Đoàn Tùng Nam đã dành gần ba thập kỷ để tìm tòi, sưu tầm và tạo tác những tác phẩm bonsai mang dấu ấn riêng. Với anh, Tùng đen không chỉ là một loài cây bản địa có giá trị, mà còn là chất liệu nghệ thuật có thể kể câu chuyện về đất và người Quảng Ninh.
Phong trần như một thân Tùng già
Giữa khu vườn ken dày những chậu cây, Đoàn Tùng Nam ngồi bên một tác phẩm Tùng đen. Người đàn ông sinh năm 1974, quê Hà Lầm, Quảng Ninh, có gương mặt rắn rỏi, nước da sạm nắng và phong thái của một người đã nhiều năm gắn bó với cây.
Ở anh có sự từng trải, chút lãng tử, hào sảng của người chơi cây; nhưng cũng có sự quyết liệt của một người từng đi qua những thăng trầm và không dễ từ bỏ điều mình đã lựa chọn.
Có cảm giác, giữa Nam và những thân Tùng đen trong khu vườn có một sự tương đồng khó gọi tên.
Tùng đen không phải loài cây gây ấn tượng bằng vẻ đẹp mềm mại hay rực rỡ. Thân cây sẫm màu, gân guốc; bộ đế, đường thân và những dấu tích của thời gian tạo nên vẻ đẹp cổ kính, có phần gai góc. Cây không vội phô diễn giá trị. Càng trải qua nắng gió, càng nhiều năm tuổi, những đường nét ấy càng trở nên có chiều sâu.
Nam cũng vậy. Anh ít nói về những gì mình đang có. Trong câu chuyện về cây, người nghệ nhân thường trở lại với giá trị của bản thân cây, của vùng đất và của thời gian.
“Nhắc đến Tùng đen là nhắc đến Quảng Ninh. Thứ nhất Quảng Ninh có than đen, thứ hai là cây Tùng đen”, Nam nói.
Câu nói có phần ngang tàng ấy cho thấy cách nhìn khá rõ ràng của người nghệ nhân về loài cây mà anh đã lựa chọn gắn bó hơn 25 năm.
 |
| Vợ chồng chủ nhà vườn Nam Hoa bên tác phầm “Dòng xanh ký ức”. |
Gần ba thập kỷ đi tìm “chất” của Tùng đen
Năm 1993, Nam bắt đầu bước vào thú chơi cây cảnh. Khoảng năm 1995, anh đưa các dòng cây như sanh, si, thiên tuế, vạn tuế ra thị trường. Nhưng bước ngoặt thực sự đến vào năm 1999, khi Tùng đen trở thành đối tượng mà Nam dành nhiều tâm sức tìm hiểu, sưu tầm và tạo tác.
Thời điểm đó, Tùng đen chưa được thị trường sinh vật cảnh đánh giá đúng mức. Nhiều người chưa biết nhiều về giá trị của loài cây này; một bộ phận cây được đưa vào thị trường Trung Quốc dưới dạng cây nguyên liệu.
Nam nhìn thấy ở đó một hướng đi khác.
Thay vì chỉ coi Tùng đen là cây để mua bán, anh bắt đầu tìm kiếm những cây có đường nét đẹp ở các nhà vườn trong tỉnh, đưa về chăm sóc, nghiên cứu và tạo tác thành những tác phẩm bonsai.
Khoảng năm 2010, Nam bắt đầu đưa Tùng đen đi trưng bày, triển lãm. Đó cũng là lúc anh muốn chứng minh bằng chính tác phẩm rằng một loài cây từng ít được chú ý hoàn toàn có thể bước vào không gian nghệ thuật bonsai.
“Ngày trước mọi người chưa biết nhiều về Tùng đen, nên cây chưa thương mại được. Tôi nghĩ nếu chỉ bán cây thì chưa đủ. Phải chơi, phải tạo tác, phải làm ra được tác phẩm để người ta nhìn thấy giá trị của nó”, Nam chia sẻ.
Với Nam, lựa chọn Tùng đen không chỉ bắt nguồn từ thú chơi. Đó còn là giá trị nguồn gen bản địa, giá trị sinh vật cảnh, hình thái đặc trưng và khả năng hình thành một dòng sản phẩm mang dấu ấn riêng của Quảng Ninh.
 |
| Nghệ nhân Đoàn Tùng Nam bên những tác phẩm độc bản từ chất liệu Tùng đen. |
Sau những biến cố, càng hiểu giá trị của sự bền bỉ
Con đường đến với Tùng đen của Đoàn Tùng Nam không phải một hành trình bằng phẳng.
Năm 2009, Nam cùng người anh em tên Hân, người có chung niềm đam mê cây cảnh, đầu tư khá lớn vào cây sanh. Khi đó, cây sanh được thị trường quan tâm mạnh. Nhưng chỉ vài năm sau, thị trường thay đổi. Đến năm 2012, cây sanh mất giá, những khoản đầu tư trước đó trở thành gánh nặng. Hai anh em thua lỗ lớn. Công việc, gia đình và cuộc sống của Nam đều chịu những tác động nặng nề.
Nam phải bắt đầu lại.
Năm 2017, anh trở lại với cây, nhưng lần này lựa chọn một hướng đi tập trung hơn: chuyên Tùng đen. Cũng trong giai đoạn ấy, anh xây dựng gia đình với người bạn đời hiện tại. Hai vợ chồng có chung sở thích và cùng dành thời gian cho Tùng đen. Từ những khó khăn, họ từng bước gây dựng lại nhà vườn.
Năm 2025, gia đình Nam tiếp tục phải đối diện với một mất mát lớn khi người con trai mới 4 tuổi qua đời.
Biến cố ấy được người nghệ nhân giữ lại không chỉ trong ký ức mà còn trong những tác phẩm cây. Bởi vậy, những cái tên trong vườn Nam Hoa không đơn thuần là tên của cây: “Cội nguồn”, “Dòng xanh ký ức”, “Kỷ nguyên vươn mình”…
Mỗi tác phẩm mang theo một câu chuyện về gia đình, ký ức, những điều con người đã đi qua và những giá trị muốn giữ lại.
 |
| “Ngũ phúc lâm môn” - Một trong nhưng cây Tùng đen đại thụ tại Nam Hoa Garden. |
Những “lão Tùng” kể chuyện bằng hình khối
Nhà vườn Nam Hoa (Nam Hoa Garden), khu Hà Trung 2, phường Hà Lầm, thành phố Quảng Ninh, trên diện tích hơn 300m², thường xuyên có từ 150 cây Tùng đen trở lên. Trong đó khoảng 30 cây phôi và 120 cây đã được tạo tác thành phẩm. Trong đó, có khoảng 15 tác phẩm là những cây Nam đặc biệt tâm đắc, từng được đưa đi trưng bày, triển lãm và đạt nhiều giải thưởng. Những cây lớn có vanh gốc khoảng 60–80cm, đường kính rộng từ 120–150cm, chiều cao từ 80cm đến 210cm; tuổi cây thành phẩm khoảng 50–100 năm. Tổng giá trị số cây trong nhà vườn được Nam ước tính khoảng hơn chục tỷ đồng. Nổi bật là tác phẩm “Đại thụ che bóng”, cây Tùng đen khoảng 90–100 năm tuổi, được định giá khoảng trên 1 tỷ đồng. Không cần nhiều lời thuyết minh, bản thân cây tạo ra cảm giác về thời gian. Bộ thân lớn, những mảng vỏ, đường nét trầm tích và hệ thống cành tạo nên vẻ cổ kính đặc trưng. Với Nam, đây là một trong những tác phẩm thể hiện rõ nhất cái “chất” mà anh tìm kiếm ở Tùng đen.
“Huyền Phượng Vũ”, khoảng 70 năm tuổi, được định giá cả tỷ đồng, lại tạo ấn tượng bởi hình thái, đường thân và cách phân bố cành tán.
Trong khi đó, “Cội nguồn”, khoảng 70 năm tuổi, mang dấu ấn cá nhân sâu đậm. Từ câu chuyện trở về quê, chỉnh trang khu mộ tổ của dòng họ, Nam tìm thấy cảm hứng để tạo dựng tác phẩm. Với anh, “Cội nguồn” không chỉ là một gốc cây lâu năm, mà còn là sự trở về với gia đình và những giá trị được truyền lại qua các thế hệ.
“Dòng xanh ký ức” lại gắn với những ký ức riêng của gia đình. Sau biến cố năm 2025, tác phẩm càng trở thành nơi lưu giữ những tháng ngày đã qua.
Đến đây, cây cảnh vượt khỏi giá trị vật chất thông thường. Một tác phẩm có thể được định giá bằng tiền, nhưng với người tạo tác, có những giá trị không thể quy đổi.
 |
| Những “Lão Tùng” trong Nam Hoa Garden. |
“Phong tranh cổ mộc” – để cây tự kể câu chuyện của mình
Dấu ấn riêng của Nam Hoa Garden trước hết nằm ở cách tạo tác. Nam và vợ chủ yếu tự tay làm cây. Những cây được lựa chọn thường có bộ gốc lớn, đường nét thân đặc biệt. Từ đó, hai vợ chồng nghiên cứu, chỉnh sửa và tạo tác qua nhiều năm. Một tác phẩm có thể mất từ 2 đến 10 năm để hoàn thiện; cây được chăm sóc lâu nhất tại nhà vườn đã hơn 20 năm.
Theo Đoàn Tùng Nam, “Phong tranh cổ mộc” là cách tạo tác anh và gia đình đang theo đuổi, trong đó những đường nét cổ kính, phong trần của Tùng đen được giữ lại và phát huy, thay vì áp cây vào một khuôn dáng có sẵn, có sự kế thừa những quan niệm tạo hình quen thuộc ở sanh, si nhưng được chuyển hóa cho phù hợp với đặc tính của Tùng đen. Mục tiêu không phải biến Tùng đen thành một loài cây khác, mà làm nổi bật chính “chất Tùng” trong từng tác phẩm.
“Cây phải có hồn của nó. Mình chỉ là người làm cho cái đẹp vốn có của cây được bộc lộ ra”, Nam quan niệm.
Bởi vậy, anh không muốn áp đặt một khuôn mẫu duy nhất cho mọi tác phẩm. Mỗi cây có bộ gốc, đường thân, tuổi đời và “tính cách” riêng. Nghệ nhân phải đọc được cây trước khi can thiệp vào cây.
 |
| Một tác phẩm đoạt giải của Nam Hoa Garden. |
Từ cây bản địa đến tác phẩm nghệ thuật
Trong giới chơi sinh vật cảnh, Đoàn Tùng Nam được biết đến là nghệ nhân cấp tỉnh, có quá trình tham gia các hoạt động trưng bày, triển lãm và hội thi từ những năm đầu thập niên 2010. Nhưng điều Nam quan tâm không chỉ là những giải thưởng.
Anh muốn thay đổi cách nhìn về Tùng đen.
Theo cách nhìn của Nam, từ một cây bản địa có giá trị, Tùng đen cần được nhìn nhận như một chất liệu nghệ thuật. Giá trị của một tác phẩm không chỉ nằm ở tuổi đời hay kích thước, mà còn ở nguồn gốc, hình thái, bàn tay nghệ nhân, quá trình tạo tác và câu chuyện được gửi gắm trong đó.
Nếu bonsai là một tác phẩm nghệ thuật sống, nghệ nhân chính là người tạo nên ngôn ngữ cho cây. Với Tùng đen, ngôn ngữ ấy là màu vỏ sẫm, những đường thân già nua, bộ đế mạnh, vẻ phong trần và dấu ấn của thời gian. Đó cũng chính là điều Nam gọi là “chất cây”.
Khát vọng dựng thương hiệu Tùng đen Quảng Ninh
Khát vọng lớn hơn của Đoàn Tùng Nam không dừng lại ở một nhà vườn hay những tác phẩm của riêng mình. Anh mong muốn từng bước định vị Tùng đen thành một sản phẩm nghệ thuật mang bản sắc Quảng Ninh, qua đó tạo dựng một dấu ấn riêng trong đời sống sinh vật cảnh.
“Tôi muốn Tùng đen Quảng Ninh phải có thương hiệu. Tôi muốn khi người chơi cây trên cả nước nhắc đến Tùng đen thì nghĩ đến Quảng Ninh”, Nam chia sẻ.
Theo người nghệ nhân, để biến mong muốn ấy thành hiện thực, trước hết cần bảo tồn nguồn gen, xác định nguồn gốc cây, nhân giống có chọn lọc, xây dựng tiêu chí đánh giá, nâng cao trình độ tạo tác, hình thành đội ngũ nghệ nhân và tổ chức các hoạt động trưng bày, triển lãm chuyên đề.
Quan trọng hơn, Tùng đen cần được kể bằng một câu chuyện riêng. Đó là câu chuyện về Quảng Ninh – vùng đất của than đen, biển đảo, rừng xanh và những cây Tùng đen mang dấu ấn địa phương. Khi giá trị tự nhiên được kết nối với bàn tay nghệ nhân, giá trị nghệ thuật được đặt trong câu chuyện của vùng đất, Tùng đen có thể bước ra khỏi phạm vi một loại cây cảnh để trở thành một sản phẩm văn hóa và nghệ thuật mang dấu ấn địa phương.
Tác phẩm “Cội nguồn” được đánh gíá cao về tuổi cây và giá trị nghệ thuật
Giữ cây, giữ nghề và giữ một câu chuyện
Gần 30 năm gắn bó với cây cảnh, hơn 25 năm chuyên sâu với Tùng đen, Đoàn Tùng Nam đã đi một chặng đường từ thú chơi đến nghề nghiệp; từ mua bán cây đến tạo tác cây; từ sở hữu những gốc cây đẹp đến suy nghĩ về giá trị và thương hiệu.
Nhưng có lẽ chính những biến cố trong cuộc đời khiến cách nhìn của anh về cây trở nên sâu hơn.
Một cây Tùng có thể mất hàng chục năm để thành hình.
Một tác phẩm bonsai có thể mất nhiều năm để hoàn thiện.
Một thương hiệu cũng không thể hình thành trong ngày một ngày hai.
Tùng đen, với vẻ ngoài sẫm màu, gai góc và phong trần, dường như có một điểm chung với người nghệ nhân đang chăm sóc nó: không đi theo con đường dễ dàng.
Nam vẫn tiếp tục sưu tầm những cây đẹp ở Quảng Ninh, tự tay tạo tác, tìm kiếm những dáng thế mới và đặt tên cho từng tác phẩm bằng những câu chuyện của đời sống.
Trong khu vườn hơn 300m² ở Hà Lầm, những thân Tùng già lặng lẽ đứng bên nhau. Có cây đã đi qua nửa thế kỷ, có cây gần một thế kỷ. Trên mỗi thân cây là dấu vết của thời gian; trong mỗi tác phẩm là dấu ấn của bàn tay người nghệ nhân.
Và ở đó, một hành trình vẫn đang tiếp diễn: từ cây bản địa thành tác phẩm nghệ thuật; từ một nhà vườn thành một địa chỉ Tùng đen; từ những tác phẩm của một nghệ nhân đến khát vọng tạo dựng thương hiệu Tùng đen Quảng Ninh trong đời sống sinh vật cảnh Việt Nam.
Một hành trình chậm rãi, bền bỉ, gai góc – giống chính những thân Tùng mà Đoàn Tùng Nam đã dành nhiều năm để tìm hiểu, chăm sóc và tạo tác./.
