Giữ giống cam quý xứ Nghệ, nông dân mở hướng làm giàu từ OCOP

Cam bù sen là giống cây ăn quả bản địa nổi tiếng của vùng Anh Sơn, Nghệ An, được ưa chuộng bởi màu quả đẹp, vị ngọt đậm, hương thơm đặc trưng và mùa thu hoạch đúng dịp Tết. Từ giống cây được lưu giữ trong các vườn hộ, cam bù sen đang từng bước được bảo tồn, chuẩn hóa sản xuất và phát triển theo hướng OCOP.

Cam bù sen là giống cam đặc sản vùng Anh Sơn (Nghệ An). Ảnh: Báo Nghệ An.

Cam bù sen, còn được gọi là cam bù Kim Nhan, đã được người dân vùng Anh Sơn trồng từ nhiều năm. Giống cam này thích nghi khá tốt với điều kiện đất đồi miền Tây Nghệ An, quả tròn hơi dẹt, khi chín có màu vàng cam đến đỏ cam, múi mọng, vị ngọt đậm pha chút chua thanh.

Một đặc điểm khá riêng là nhiều quả có phần quả phụ nhỏ ở đầu, khi bổ ra có hình dáng gợi liên tưởng đến bông sen. Cam thường chín từ tháng Chạp đến hết tháng Giêng âm lịch, tạo lợi thế lớn trên thị trường trái cây và quà biếu dịp Tết.

Những vùng còn giữ giống cam quý

Trước đây, cam bù sen được trồng nhiều tại Khai Sơn, Hội Sơn, Phúc Sơn, Đỉnh Sơn và một số địa phương của huyện Anh Sơn cũ. Sau sắp xếp đơn vị hành chính, các vùng trồng hiện nay thuộc các xã Yên Xuân, Vĩnh Tường, Anh Sơn, Nhân Hòa và khu vực lân cận.

Trong đó, Yên Xuân là một trong những địa bàn còn duy trì khá rõ nét giống cam bù sen truyền thống, với nhiều vườn cây lâu năm và các hộ tiếp tục đầu tư theo hướng hàng hóa.

Một số nông hộ từng được biết đến trong quá trình giữ giống và phát triển cam bù sen gồm các hộ ông Phạm Văn Ngọc, Chu Ngọc Chung, Lê Anh Vương, bà Đậu Thị Giang tại vùng Khai Sơn cũ; gia đình ông Trần Văn Hải tại vùng Hội Sơn cũ. Một số hộ còn tham gia xây dựng vườn cây đầu dòng, vườn nhân giống phục vụ mở rộng sản xuất.

Từ vườn hộ đến OCOP

Quá trình phát triển cam bù sen những năm gần đây đã xuất hiện các mô hình tổ hợp tác, hợp tác xã, giúp người trồng từng bước liên kết thay vì sản xuất riêng lẻ.

Tổ hợp tác trồng cam bù Kim Nhan tại vùng Hội Sơn cũ từng có sản phẩm Cam bù Kim Nhan đạt OCOP 3 sao. Tại vùng Khai Sơn cũ, Hợp tác xã Cam Bù Sen Anh Sơn được thành lập nhằm tập hợp các hộ trồng cam, hỗ trợ kỹ thuật, xây dựng thương hiệu và kết nối tiêu thụ.

Một số sản phẩm cam bù sen tại Yên Xuân cũng đã được công nhận OCOP 3 sao. Đây là nền tảng để loại quả đặc sản này nâng giá trị, hoàn thiện bao bì, truy xuất nguồn gốc và mở rộng thị trường.

Không nên chạy theo diện tích

Với cam bù sen, hướng khuyến nông phù hợp không phải là mở rộng diện tích bằng mọi giá mà cần ưu tiên bảo tồn giống và kiểm soát chất lượng.

Nghệ An đã triển khai các chương trình tuyển chọn cây ưu tú, xây dựng cây đầu dòng và nhân giống nhằm bảo tồn nguồn gen cam bù sen. Đây là khâu quan trọng bởi nếu sử dụng cây giống trôi nổi, chất lượng vườn cây dễ suy giảm và khó duy trì đặc tính của giống bản địa.

Người trồng cần ưu tiên cây giống có nguồn gốc rõ ràng, lựa chọn đất thoát nước tốt, tăng sử dụng phân hữu cơ, cắt tỉa tạo tán, quản lý sâu bệnh tổng hợp và hạn chế lạm dụng thuốc bảo vệ thực vật.

Việc ghi chép nhật ký canh tác, áp dụng quy trình sản xuất an toàn, VietGAP hoặc tiêu chuẩn tương đương cũng cần được chú trọng để đáp ứng ngày càng tốt hơn yêu cầu của thị trường.

Nâng giá trị từ chính câu chuyện vùng trồng

Cam bù sen có lợi thế lớn ở câu chuyện giống bản địa, hình thái quả khác biệt và mùa thu hoạch trùng dịp Tết. Tuy nhiên, nếu chỉ bán quả tươi theo cân, phần giá trị này vẫn chưa được khai thác hết.

Cam bù sen có vị ngọt đậm, xen chút chua thanh, tép mềm nhưng ráo, hương thơm đặc trưng, để lại dư vị khó quên ngay từ lần đầu thưởng thức.

Các HTX và nhà vườn có thể phát triển hộp quà Tết, phân hạng sản phẩm, tem truy xuất QR, nhận diện vùng trồng và bán hàng trực tuyến. Những vườn cam lâu năm cũng có thể kết hợp tham quan, trải nghiệm mùa quả chín, giúp người mua hiểu rõ hơn về giống cam và vùng sản xuất.

Quan trọng hơn, mở rộng diện tích phải đi cùng dự báo thị trường, liên kết tiêu thụ và năng lực sơ chế, đóng gói, tránh tình trạng thấy giá cao rồi trồng ồ ạt.

Từ một giống cam được gìn giữ trong các vườn hộ, cam bù sen đang có cơ hội trở thành sản phẩm cây ăn quả đặc trưng của miền Tây Nghệ An. Muốn đi đường dài, bài toán vẫn là giữ đúng giống, sản xuất an toàn và tổ chức tốt thị trường.