Làng nghề ven sông Hồng: Tái thiết, chỉnh trang gắn với bảo tồn giá trị văn hóa

Ngày 6/9, UBND thành phố Hà Nội thông tin về việc điều chỉnh tổng thể Quy hoạch phân khu đô thị sông Hồng tỷ lệ 1/5000 để thực hiện Dự án đầu tư Trục đại lộ cảnh quan sông Hồng. Đây là bước điều chỉnh quan trọng nhằm tổ chức lại không gian hai bên sông Hồng, gắn phát triển đô thị với an toàn phòng, chống lũ, sinh thái, hạ tầng, kinh tế và gìn giữ các giá trị văn hóa đã được hình thành qua nhiều thế hệ.

Điều chỉnh tổng thể quy hoạch phân khu đô thị sông Hồng nhằm hình thành trục không gian xanh trung tâm gắn với văn hóa sáng tạo dọc sông Hồng, là trục phát triển kinh tế - xã hội và biểu trưng cho Hà Nội "Văn hiến - Bản sắc - Sáng tạo", hướng tới một "Thủ đô văn minh - hiện đại - bền vững" với trí tuệ thời đại và tầm vóc toàn cầu. - (Ảnh: UBND TP Hà Nội)

Từ ngày 7 đến 27/9, UBND TP Hà Nội tổ chức lấy ý kiến về đề án điều chỉnh tổng thể phân khu đô thị sông Hồng tỷ lệ 1/5.000. Người dân có thể góp ý trực tiếp tại địa phương hoặc qua phiếu điện tử; thời gian lấy ý kiến cộng đồng là 20 ngày, kể từ khi công khai hồ sơ ngày 7/9 đến ngày 26/9.

Quy hoạch được lập trong bối cảnh Hà Nội rà soát định hướng phát triển hai bên sông Hồng, cụ thể hóa Quy hoạch tổng thể Thủ đô đến năm 2045, tầm nhìn 2065 và tổ chức lại khu dân cư ngoài bãi. Trục đại lộ cảnh quan sông Hồng được xác định là một trong 9 trục động lực phát triển của Thủ đô, hướng tới hình thành trục không gian xanh trung tâm gắn với văn hóa sáng tạo, biểu trưng cho Hà Nội “Văn hiến - Bản sắc - Sáng tạo”, hướng tới “Thủ đô văn minh - hiện đại - bền vững”.

Phạm vi nghiên cứu trải dài khoảng 40km, từ cầu Hồng Hà đến cầu Mễ Sở, qua địa giới 16 xã, phường, với quy mô khoảng 11.418ha. Sáu giá trị cốt lõi được xác định gồm: “An toàn phòng chống lũ - Sinh thái - Hạ tầng - Chuyển đổi chức năng - Phát triển kinh tế - Văn hóa văn minh”.

Ba cách ứng xử với làng ven sông

Điểm đáng chú ý trong phương án điều chỉnh là các làng xóm lâu đời, làng nghề ven sông không được xử lý theo một mô hình duy nhất. Tùy vị trí, điều kiện an toàn phòng, chống lũ, yêu cầu xây dựng hạ tầng và giá trị văn hóa, các khu vực được định hướng theo ba hướng chính: di dời, tái thiết và bảo tồn, giữ lại, cải tạo, chỉnh trang có chọn lọc.

Cấu trúc không gian được chia thành ba phân đoạn với chức năng riêng biệt. - (Ảnh: UBND TP Hà Nội)

Trong nhóm phải di dời theo Quyết định số 257/QĐ-TTg ngày 18/2/2016 của Thủ tướng Chính phủ về quy hoạch phòng, chống lũ và quy hoạch đê điều hệ thống sông Hồng, sông Thái Bình có cụm Võng La - Hải Bối và làng Bắc Cầu, với phạm vi khoảng 35,5ha. Với Võng La - Hải Bối, không phải toàn bộ làng đều di dời, mà tập trung vào các khu dân cư không bảo đảm an toàn và phần nằm trong phạm vi xây dựng Trục đại lộ cảnh quan tại các thôn Võng La, Yên Hà, Hải Bối. Làng Bắc Cầu thuộc diện di dời toàn bộ.

Hai cụm Nhật Tân - Tứ Liên, khoảng 96ha và Thống Nhất (Hạ Trại, Trung Thôn), khoảng 12ha được định hướng tái thiết. Đây là khu vực “phòng khách đô thị”, nằm phía ngoài đê hữu sông Hồng, bên trong Vành đai 2, đoạn từ cầu Nhật Tân đến cầu Vĩnh Tuy, được tổ chức thành không gian công cộng, văn hóa, du lịch của thành phố.

Trong khi đó, 8 cụm làng được định hướng bảo tồn, giữ lại, cải tạo, chỉnh trang có chọn lọc, gồm Văn Quán - Đông Cao - Tráng Việt; Ngọc Giang - Lực Canh - Văn Tinh; Giang Cao - Bát Tràng - Kim Lan; Văn Đức; Thúy Lĩnh; Yên Mỹ; Đại Lan; Tranh Khúc - Vạn Phúc.

Đáng chú ý, ngay trong nhóm bảo tồn vẫn có những phần diện tích phải di dời. Cụm Giang Cao - Bát Tràng - Kim Lan có khoảng 4,5ha phải di dời theo quy hoạch phòng, chống lũ. Những khu vực phải giải phóng mặt bằng để xây dựng các tuyến đại lộ cảnh quan, nút giao thông hoặc thuộc diện di dời theo quy hoạch phòng, chống lũ cũng được loại trừ.

Cách tiếp cận này cho thấy mục tiêu của quy hoạch không phải là giữ nguyên toàn bộ hiện trạng, mà là xác định đúng giá trị cần giữ, khu vực cần thay đổi và phương thức chuyển đổi phù hợp. Với những làng có giá trị về kiến trúc, lịch sử, văn hóa vật thể và phi vật thể đã được công nhận, xếp hạng, khu vực lõi được ưu tiên bảo tồn; những làng xóm lâu đời nằm ngoài “phòng khách đô thị” được giữ lại, cải tạo, chỉnh trang.

Bát Tràng và bài toán bảo tồn một “không gian sống”

Nếu chỉ nhìn bảo tồn dưới góc độ giữ lại những ngôi nhà, con đường hay công trình cũ, rất khó duy trì được sức sống của làng nghề. Giá trị của một làng nghề còn nằm ở nghề truyền thống, không gian sản xuất, hoạt động thương mại, du lịch, cộng đồng cư dân và những mối quan hệ xã hội được hình thành qua nhiều thế hệ.

Các dự án thành phần tại Phân khu đô thị sông Hồng. - (Ảnh: UBND TP Hà Nội)

Bát Tràng là trường hợp điển hình. Đây vừa là khu dân cư lâu đời bên sông Hồng, vừa là làng nghề gốm vẫn duy trì hoạt động sản xuất, kinh doanh, thương mại và du lịch. Nghệ nhân, cơ sở sản xuất, không gian làng và cộng đồng tạo thành một chỉnh thể. Bát Tràng cũng là một trong 4 làng nghề của Hà Nội tham gia Mạng lưới Các thành phố thủ công sáng tạo thế giới.

Vì vậy, định hướng bảo tồn, giữ lại và chỉnh trang cụm Giang Cao - Bát Tràng - Kim Lan cần được nhìn rộng hơn việc giữ một phần không gian kiến trúc. Khoảng 4,5ha phải di dời theo quy hoạch phòng, chống lũ, nhưng phần còn lại cần tiếp tục duy trì môi trường để nghề gốm, hoạt động sản xuất, dịch vụ, du lịch và đời sống cộng đồng có thể phát triển trong cấu trúc đô thị mới.

Bộ Nông nghiệp và Môi trường và UBND thành phố Hà Nội thống nhất từng bước di dời, sắp xếp, quy hoạch lại toàn bộ khu dân cư ngoài đê sông Hồng nhằm đáp ứng yêu cầu tái thiết toàn diện, đồng bộ không gian hai bên sông Hồng theo định hướng Quy hoạch tổng thể Thủ đô Hà Nội.

Trong quá trình đó, các nghề ven sông như gốm Bát Tràng, Kim Lan, Văn Đức hay vùng trồng đào Nhật Tân được định hướng bảo tồn, hồi sinh trong cấu trúc phát triển mới, gắn với không gian văn hóa, du lịch trải nghiệm và công viên chuyên đề, cùng hệ thống hạ tầng đồng bộ và môi trường sống an toàn.

Nghệ nhân Hà Thị Vinh, Chủ tịch Hiệp hội Thủ công mỹ nghệ và Làng nghề Hà Nội cho rằng, Dự án Trục cảnh quan sông Hồng sẽ tác động rất lớn đến các làng nghề ven sông, đặc biệt là Bát Tràng.

Theo bà Vinh, hiện nay thành phố có hai quy hoạch quan trọng liên quan trực tiếp đến Bát Tràng, gồm khu thương mại - công nghiệp văn hóa và quy hoạch bảo tồn, phát triển làng nghề gắn với du lịch sẽ được thực hiện vào đầu 2026. “Người dân Bát Tràng rất phấn khởi, sẵn sàng tham gia, hội nhập và xác định rõ: Phát triển kinh tế phải đi cùng gìn giữ hồn cốt làng nghề”, bà nói.

Điều bà Vinh quan tâm là nguy cơ đứt gãy chuỗi giá trị khi triển khai các dự án hạ tầng quy mô lớn. Theo bà, bảo tồn Bát Tràng không nên chỉ dừng ở nghề gốm mà cần hình thành chuỗi giá trị ven sông Hồng, kết nối Bát Tràng với các làng nghề và làng hoa đặc trưng của Hưng Yên như Xuân Quan, Phụng Công, Văn Giang…, qua đó tạo không gian văn hóa - du lịch - sinh thái liên hoàn hai bên bờ sông.

Đây cũng là cách để bảo tồn trở thành một động lực phát triển thay vì chỉ là yêu cầu hạn chế sự thay đổi. Khi nghề truyền thống tiếp tục tạo ra sinh kế, người dân tiếp tục gắn bó với làng và du khách có thể trải nghiệm không gian văn hóa, những giá trị của làng nghề sẽ được tiếp nối một cách tự nhiên.

Để “hồn làng” trở thành nguồn lực phát triển

Từ góc nhìn quy hoạch, kiến trúc sư Trần Ngọc Chính, Chủ tịch Hội Quy hoạch và Phát triển đô thị Việt Nam cho rằng cần coi sông Hồng là một “tài sản đặc biệt” của Thủ đô. Giá trị của dòng sông không chỉ ở phòng, chống lũ mà còn ở hệ sinh thái, cảnh quan và khả năng kết nối hai bờ.

Hạ tầng giao thông tại Quy hoạch phân khu sông Hồng. - (Ảnh: UBND TP Hà Nội)

Trong khi đó, kiến trúc sư Phạm Thanh Tùng, Chánh Văn phòng Hội Kiến trúc sư Việt Nam cho rằng khu vực ven sông Hồng có thể trở thành một “bảo tàng sống” của Hà Nội, kết nối các làng cổ, làng nghề, di tích, không gian nông nghiệp và các giá trị văn hóa được hình thành qua nhiều thế hệ.

Theo ông, người dân ven sông cần trở thành chủ thể của quá trình phát triển, là những người kể câu chuyện về dòng sông, làng nghề và lịch sử địa phương, đồng thời tham gia các hoạt động du lịch, dịch vụ và tạo sinh kế lâu dài.

Đây là vấn đề cốt lõi của bảo tồn làng nghề trong quá trình đô thị hóa. Một làng nghề chỉ thực sự được bảo tồn khi nghề còn được thực hành, người dân còn sinh sống, cộng đồng còn gắn kết và các giá trị văn hóa tiếp tục được trao truyền. Nếu chỉ giữ lại một số công trình nhưng làm mất không gian sản xuất và sinh kế, việc bảo tồn sẽ khó duy trì sức sống.

Với những làng được bảo tồn, giữ lại, cải tạo, chỉnh trang, quy hoạch yêu cầu không tăng quy mô diện tích và dân số cơ học; mật độ xây dựng, tầng cao công trình được kiểm soát ở mức thấp; kiến trúc, cảnh quan phải phù hợp với không gian làng xã và bảo đảm các vùng bảo vệ di tích.

Những nguyên tắc này nhằm tránh biến các làng nghề thành những khu đô thị mới đơn thuần, đồng thời tạo điều kiện để cấu trúc làng, nghề truyền thống và đời sống cộng đồng tiếp tục hiện diện trong không gian đô thị.

Với quy mô nghiên cứu khoảng 11.418ha, trải dài 40km từ cầu Hồng Hà đến cầu Mễ Sở và qua 16 xã, phường, điều chỉnh Quy hoạch phân khu đô thị sông Hồng là một bài toán lớn về tổ chức không gian Thủ đô. Nhưng phía sau những con số về diện tích, hạ tầng và giao thông còn là câu chuyện về những cộng đồng đã sinh sống bên dòng sông qua nhiều thế hệ.

Trục đại lộ cảnh quan sông Hồng được kỳ vọng trở thành một trong những động lực phát triển mới của Hà Nội, góp phần hình thành trục không gian xanh trung tâm gắn với văn hóa sáng tạo. Để mục tiêu “Văn hiến - Bản sắc - Sáng tạo” trở thành giá trị thực chất, những làng nghề, làng cổ và cộng đồng ven sông cần được xem là một nguồn lực của đô thị tương lai.

Tái thiết ở nơi cần thiết, chỉnh trang có chọn lọc và bảo tồn các giá trị cốt lõi là cách để Hà Nội mở ra không gian phát triển mới mà không làm đứt gãy mạch văn hóa ven sông Hồng. Khi nghề truyền thống còn được thực hành, cộng đồng còn được tham gia và những giá trị lịch sử, kiến trúc, cảnh quan được gìn giữ, “hồn làng” sẽ không nằm lại phía sau quá trình đô thị hóa mà trở thành một phần sống động của Hà Nội hiện đại.