Đến tổ dân phố Đông Hồ (phường Thuận Thành, tỉnh Bắc Ninh), hỏi thăm ông Phùng Đình Giáp thì từ người già đến trẻ nhỏ ai cũng biết. Bởi lẽ đơn giản, ông chính là người cuối cùng ở xứ Kinh Bắc còn miệt mài giữ ngọn lửa nghề nặn Phỗng đất, món đồ chơi Trung thu truyền thống mang đậm hồn cốt dân gian của người Việt.
Ký ức về mâm cỗ trông trăng và bộ nhân vật mang đạo lý làm người
Từ xưa, làng Tú Khê có nghề truyền thống làm phỗng đất và bồi mặt hình nhân, đồ mã. Nằm sát bên là làng Đông Hồ nổi tiếng với dòng tranh dân gian truyền thống. Sau này, hai làng sáp nhập thành làng Đông Khê, rồi phát triển lên thành tổ dân phố Đông Hồ thuộc phường Thuận Thành ngày nay.
 |
| Nghệ nhân Phùng Đình Giáp (nay đã ngoài 70 tuổi) đã có hơn nửa thế kỷ gắn bó với đất thó. Ảnh: Nho Thuận. |
Sinh ra và lớn lên trên mảnh đất giàu truyền thống ấy, nghệ nhân Phùng Đình Giáp (nay đã ngoài 70 tuổi) đã có hơn nửa thế kỷ gắn bó với đất thó. Tính đến đời ông, gia đình đã có 3–4 thế hệ liên tục duy trì nghề nặn Phỗng. Trò chuyện với ông, người ta dễ dàng cảm nhận được niềm đam mê cháy bỏng cùng sự am hiểu sâu sắc về một nét văn hóa đã tồn tại hàng trăm năm.
Nghệ nhân Phùng Đình Giáp hồi tưởng, trong mâm cỗ Trung thu truyền thống của người Việt xưa, ngoài mâm ngũ quả, bánh kẹo, quả hồng, quả bưởi... nhất định phải có một bộ phỗng đất, ông tiến sĩ giấy và chiếc đèn ông sao. Mâm cỗ ấy được bày ra giữa sân nhà dưới ánh trăng sáng vằng vặc để trẻ nhỏ sau khi rước đèn về sẽ tập trung lại trông trăng, nghe ông bà, cha mẹ giải thích về ý nghĩa của ngày tết đoàn viên.
 |
| Bộ phỗng đất gồm 5 nhân vật, mỗi hình tượng đều chứa đựng những giá trị giáo dục và tâm linh sâu sắc. |
Ông Sư (Tổ nghề): Đứng ở vị trí trung tâm, mang ý nghĩa tâm linh, hướng con cháu sống có lương tâm, đạo đức và luôn nhớ ơn công đức của bề trên.
Em bé: Đại diện cho thế hệ măng mọc, cần được nâng niu, chăm sóc và giáo dục thành tài, thể hiện sự tiếp nối truyền thống gia đình.
Ông Phỗng: Tượng trưng cho sự nối tiếp giữa các thế hệ, nhắc nhở con cháu giữ gìn lối sống hiền lành, đức độ và đúng mực.
Con chim: Biểu tượng của khát vọng tự do, thanh bình.
Con rùa: Tượng trưng cho sức mạnh đại dương và hình ảnh Thần Kim Quy thiêng liêng trong tâm thức người Việt.
Thông qua bộ phỗng đất mộc mạc, người xưa không chỉ mang đến món đồ chơi cho con trẻ mà còn gửi gắm những điều hay ý đẹp, nhắc nhở thế hệ sau về đạo lý làm người.
Tỉ mỉ quy trình chế tác đất thó
Để tạo nên một bộ phỗng đất hoàn chỉnh đòi hỏi sự kỳ công và kiên nhẫn trong từng công đoạn. Phỗng được nặn bằng đất thó, hỗn hợp đặc biệt pha trộn giữa đất sét và giấy bản.
 |
Đất sét phải được đào ở độ sâu từ 2 đến 2,5 mét, đem về phơi khô rồi đập thành bột mịn. Giấy bản được ngâm trong nước khoảng 7 ngày cho mủn hoàn toàn. Sau đó, thợ làm phỗng trộn đất sét và bột giấy bản lại với nhau, vừa trộn vừa dùng chày đập liên tục cho đến khi hai chất liệu quyện chặt làm một. Đất thó đạt chuẩn là khi vê thử trên tay mà không bị dính.
Tất cả các con phỗng đều được tạo hình thủ công bằng tay. Tượng nặn xong được phơi khô kiệt dưới ánh nắng mặt trời. Tiếp đó, nghệ nhân sơn phủ một lớp hỗn hợp bột điệp trắng pha hồ nếp, mang phơi khô lần nữa rồi mới tỉ mỉ tô vẽ màu sắc lên từng chi tiết.
Sức sống mới cho làng nghề truyền thống
Cầu kỳ là vậy, nhưng trước đây một con phỗng đất chỉ có giá khoảng 20.000 đồng và chủ yếu bán vào dịp Tết Trung thu. Người thợ khó có thể mưu sinh dải dầu bằng nghề. Dù từng nhiều đêm trăn trở, ông Giáp vẫn cùng vợ và con trai quyết tâm giữ nghề, không để phỗng đất mai một theo thời gian.
Bước ngoặt lớn đến khi ông Giáp tích cực tham gia các hội chợ triển lãm, sự kiện văn hóa và giao lưu với giới nghệ sĩ trẻ — đặc biệt là họa sĩ Đức Phương. Sự kết hợp giữa tư duy nghệ thuật hiện đại và kỹ thuật dân gian đã mở ra hướng đi mới. Hàng loạt sản phẩm thủ công độc đáo ra đời như: Chó giữ nhà, Lợn đàn, Lợn âm dương, hay dòng tượng đất thó mộc mạc nguyên bản không tô vẽ.
Sự thay đổi này giúp các sản phẩm phỗng đất có thể tiêu thụ quanh năm chứ không còn bó hẹp trong vụ Tết Trung thu. Giá trị mỗi sản phẩm được nâng lên từ 30.000 đến 150.000 đồng, mang lại nguồn thu nhập ổn định giúp gia đình ông sống tốt với nghề.
Không dừng lại ở thị trường trong nước, nghệ nhân Phùng Đình Giáp thường xuyên góp mặt tại các sự kiện lớn như Triển lãm Làng nghề truyền thống tại Bảo tàng Dân tộc học, Bảo tàng Phụ nữ Việt Nam, Lễ hội Trung thu Phố cổ Hà Nội, đồng thời xuất sắc đạt giải Khuyến khích tại Cuộc thi Nghề thủ công mỹ nghệ toàn quốc năm 2020.
Đặc biệt, từ năm 2025 đến nay, ông đã đồng hành cùng các đoàn công tác của tỉnh Bắc Ninh và các Bộ, ngành Trung ương trong các chuyến quảng bá tại Pháp, Mỹ, Hàn Quốc... Bộ sản phẩm Phỗng đất truyền thống cùng bộ sáng tác mới "12 con giáp" của ông đã chinh phục đông đảo du khách quốc tế.
Từ một món đồ chơi dân gian tưởng chừng đứng trước nguy cơ thất truyền, bằng bàn tay tài hoa, tình yêu nghề bền bỉ và sự sáng tạo không ngừng, nghệ nhân Phùng Đình Giáp đã thắp sáng lại sức sống cho Phỗng đất, đưa nét đẹp văn hóa xứ Kinh Bắc vươn tầm thế giới.
