Từ một người từng có nhiều năm sinh sống, học tập và làm việc tại Pháp, doanh nhân Phan Trung Hoàng trở về Việt Nam lập nghiệp rồi bén duyên với Mai vàng Yên Tử. Hơn một thập niên gắn bó với loài cây đặc hữu của vùng đất Phật đã đưa ông từ một người chơi cây trở thành người sưu tầm, nghiên cứu và phát triển dòng mai này theo hướng vừa tạo giá trị kinh tế, vừa góp phần gìn giữ nguồn gen quý.
Từ cuộc gặp tình cờ với những gốc mai rừng
Sinh năm 1979 tại Bạc Liêu, ông Phan Trung Hoàng sang Pháp sinh sống cùng gia đình từ năm 12 tuổi. Trưởng thành tại châu Âu, ông từng đảm nhiệm vị trí Giám đốc điều hành (CEO) của một doanh nghiệp lớn. Sau khi lập gia đình với một du học sinh Việt Nam, ông quyết định trở về quê hương lập nghiệp.
Hiện ông giữ chức Giám đốc Tiếp thị kiêm Trưởng ban Thanh tra tại một doanh nghiệp trên địa bàn Quảng Ninh. Chính quá trình làm việc, gắn bó với vùng đất này đã đưa ông đến với một loài cây mà trước đó, theo ông, hoàn toàn xa lạ với tư duy của một người vốn quen thuộc với Mai vàng phương Nam.
 |
| Vẻ đẹp quyến rũ của Mai vàng Yên Tử. |
Khoảng hơn 10 năm trước, trong một lần trực tiếp điều hành công trường thi công tuyến đường dẫn vào chùa Ngọa Vân, ông Hoàng bắt gặp những gốc mai rừng được người dân khai thác. Những thân cây xù xì, dáng vẻ có phần thô ráp khiến ông ban đầu chưa cảm nhận được giá trị đặc biệt của chúng.
Nhưng rồi đúng dịp Tết năm đó đã làm thay đổi cách nhìn ấy.
Trong một lần được đồng nghiệp mời về nhà chơi, ông lần đầu tiên tận mắt ngắm một cây Mai vàng Yên Tử được tạo dáng đẹp. Sắc vàng tươi, vẻ đẹp mộc mạc nhưng đầy khí chất, cùng khả năng sinh trưởng trong điều kiện mùa đông miền Bắc đã khiến ông bị cuốn hút.
Từ sự tò mò ban đầu, ông bắt đầu tìm hiểu về nguồn gốc, đặc điểm sinh học, giá trị văn hóa và tâm linh của loài mai này. Càng tìm hiểu, ông càng nhận ra đây không đơn thuần là một loại cây cảnh.
Mai vàng Yên Tử là nguồn gen có giá trị, gắn với hệ sinh thái và không gian văn hóa Yên Tử. Theo các tài liệu của Quảng Ninh, loài mai này phân bố tự nhiên tại khu vực Yên Tử, có khả năng thích nghi với điều kiện khí hậu miền Bắc và mang những đặc điểm khác biệt so với Mai vàng phương Nam.
Chính nhận thức đó đã biến thú chơi cây ban đầu của ông Hoàng thành một niềm đam mê lâu dài.
Ông coi việc chăm sóc cây như một cách cân bằng cuộc sống sau những thay đổi lớn về môi trường làm việc và sinh hoạt. Mỗi cây mai không chỉ là một tác phẩm sinh vật cảnh mà còn là một câu chuyện về thời gian, về vùng đất và về bàn tay con người.
 |
| Những cây mai vàng Yên Tử tại nhà vường Hoàng Lâm. |
Từ thú chơi đến xây dựng một không gian Mai vàng Yên Tử
Từ niềm đam mê, ông Hoàng đầu tư xây dựng nhà vườn Hoàng Lâm tại khu vực Bình Khê, với diện tích hơn 4.000m². Cái tên Hoàng Lâm được đặt theo tên con gái và tên của ông, thể hiện dấu ấn cá nhân nhưng cũng cho thấy mong muốn xây dựng một không gian lâu dài dành cho cây cảnh.
Hiện nhà vườn có khoảng 1.500 gốc Mai vàng Yên Tử, trong đó nhiều cây có giá trị thương mại từ hàng triệu đến hàng trăm triệu đồng.
Các cây được phân chia theo nhiều phân khúc, từ những cây phôi, cây tầm trung phục vụ người mới chơi đến những tác phẩm có tuổi đời cao, dáng thế đặc biệt dành cho người sưu tầm.
Trong đó, nổi bật là cây mai được đặt tên “Thiên Phúc Yên Tử”.
Đây được xem là một trong những tác phẩm tiêu biểu trong bộ sưu tập của ông Hoàng và từng được giới chơi sinh vật cảnh gọi bằng danh xưng “cây mai triệu đô”. Tuy nhiên, đây nên được hiểu là cách định danh, đánh giá trong giới sinh vật cảnh và truyền thông, không phải một mức giá giao dịch đã được thẩm định độc lập.
Câu chuyện ông Hoàng sở hữu “Thiên Phúc Yên Tử” cũng mang màu sắc đặc biệt. Sau nhiều lần ngỏ ý mua nhưng không thành, trong một cuộc giao lưu, chủ cũ đưa ra một lời thách đố: nếu ông dám tháo chiếc đồng hồ Rolex đang đeo để trao lại thì có thể lựa chọn một cây trong vườn.
Ông Hoàng không do dự.
Chiếc đồng hồ được tháo khỏi tay. Hai bên lập biên bản giao nhận với sự chứng kiến của những người chơi cây và nghệ nhân có mặt tại cuộc giao lưu. Câu chuyện từ đó trở thành một giai thoại được nhắc lại trong giới sinh vật cảnh Quảng Ninh.
Điều đáng chú ý hơn giá trị của chiếc đồng hồ hay bản thân cây mai nằm ở sự lựa chọn của người chơi: ông Hoàng chấp nhận đánh đổi một tài sản hữu hình để sở hữu một tác phẩm mà ông tin rằng có giá trị lâu dài về nghệ thuật và văn hóa.
 |
| “Thiên Phúc Yên Tử” trong một triển lãm cây cảnh. |
Khi người chơi cây trở thành người làm chủ kỹ thuật
Mai vàng Yên Tử có một đặc điểm khác biệt: cây thích nghi với khí hậu miền Bắc nhưng thời điểm nở hoa tự nhiên thường muộn hơn Tết Nguyên đán. Chính vì vậy, điều khiển cây nở đúng dịp Tết là một bài toán kỹ thuật quan trọng đối với người trồng.
Đây cũng là vấn đề đã được các nhà khoa học nghiên cứu từ nhiều năm trước. Các công trình nghiên cứu cho thấy Mai vàng Yên Tử có khả năng sinh trưởng mạnh, tuổi thọ cao, ít sâu bệnh; đồng thời đã có các quy trình nhân giống, chăm sóc và điều khiển hoa nở phục vụ sản xuất hàng hóa.
Sau nhiều năm thực hành, ông Phan Trung Hoàng từng bước tích lũy kinh nghiệm riêng trong chăm sóc và điều khiển sinh trưởng, trong đó có kỹ thuật xử lý để cây ra hoa phù hợp với thời điểm Tết.
Ông cũng nghiên cứu, thử nghiệm giá thể phù hợp với đặc tính sinh trưởng của cây, sử dụng các vật liệu như vỏ lạc, xơ dừa được xử lý và phối trộn cùng đất, đá phù hợp với điều kiện của vùng Yên Tử.
Với ông, chăm cây mai không đơn thuần là áp dụng một công thức cố định.
“Cây nói cho mình biết nó cần gì” – đó là cách người chơi lâu năm thường diễn giải kinh nghiệm của mình. Người chăm cây phải quan sát bộ rễ, thân, cành, lá, mầm hoa và diễn biến thời tiết để đưa ra quyết định phù hợp.
Chính quá trình vừa làm vừa quan sát, thử nghiệm và điều chỉnh ấy tạo nên vốn kinh nghiệm riêng của mỗi nhà vườn.
 |
| Ông Phan Trung Hoàng bên gốc mai “Thiên Phúc Yên Tử”. Hiện ông là thành viên của CLB Truyền thông Việt Nam hương sắc. |
Một nguồn gen quý cần được nhìn nhận từ giá trị văn hóa đến kinh tế
Câu chuyện của ông Phan Trung Hoàng diễn ra trong một bối cảnh rộng hơn: Quảng Ninh nhiều năm qua đã dành sự quan tâm cho việc bảo tồn và phát triển Mai vàng Yên Tử.
Mai vàng Yên Tử từng đứng trước nguy cơ suy giảm nguồn gen do tác động của thiên tai và con người. Từ năm 2007, các nhà khoa học đã triển khai nghiên cứu bảo tồn, lưu giữ và phát triển giống mai này; sau đó tiếp tục hoàn thiện các quy trình nhân giống, trồng, chăm sóc và điều khiển hoa nở.
Đáng chú ý, ngày 18/12/2013, Cục Sở hữu trí tuệ đã cấp Giấy chứng nhận đăng ký chỉ dẫn địa lý số 00040 cho sản phẩm hoa Mai vàng Yên Tử; UBND tỉnh Quảng Ninh là cơ quan quản lý chỉ dẫn địa lý.
Đây là cơ sở quan trọng để Mai vàng Yên Tử không chỉ được nhìn nhận như một loài hoa đẹp mà từng bước trở thành một sản phẩm có địa danh, có nguồn gốc và có giá trị thương hiệu.
Các nghiên cứu về nguồn gen của Quảng Ninh cũng tiếp tục xác định Mai vàng Yên Tử nằm trong nhóm nguồn gen có giá trị cần được bảo tồn, khai thác và phát triển bền vững.
Trong bối cảnh đó, sự tham gia của những nhà vườn, nghệ nhân và doanh nhân như ông Hoàng có ý nghĩa nhất định trong việc đưa nguồn gen quý từ không gian tự nhiên đến đời sống, từ cây rừng đến cây cảnh, từ giá trị sinh học đến giá trị kinh tế và văn hóa.
 |
| Sắc mai vàng trên đỉnh non thiêng Yên Tử. |
Từ những gốc mai thành một hướng làm kinh tế
Hiện nhà vườn Hoàng Lâm duy trì nhiều hoạt động như kinh doanh cây thành phẩm, cho thuê cây trưng bày dịp Tết, chăm sóc và phục hồi cây cảnh.
Khách hàng không chỉ đến từ Quảng Ninh. Theo ông Hoàng, khoảng 60% khách hàng của nhà vườn đến từ các tỉnh, thành ngoài Quảng Ninh, trong khi khoảng 40% là khách hàng trong tỉnh.
Con số này cho thấy thị trường của Mai vàng Yên Tử không còn bó hẹp trong phạm vi địa phương. Khi được chăm sóc, tạo tác đúng kỹ thuật, những cây mai mang đặc trưng Yên Tử có thể tiếp cận nhóm khách hàng sinh vật cảnh ở nhiều địa phương.
Nhưng theo cách nhìn của ông Hoàng, giá trị lớn nhất vẫn không nằm ở việc bán được một cây mai với giá bao nhiêu.
“Muốn phát triển bền vững thì phải giữ được cái gốc của cây” – đó cũng là quan điểm xuyên suốt trong cách ông nói về Mai vàng Yên Tử: bảo tồn nguồn gen phải đi cùng phát triển thương mại; giá trị kinh tế phải quay trở lại tạo động lực cho người dân tiếp tục giữ cây và phát triển nghề.
Hướng tới một không gian văn hóa Mai vàng Yên Tử
Trong định hướng giai đoạn năm năm, ông Phan Trung Hoàng dự kiến mở rộng nhà vườn lên quy mô khoảng 2ha.
Nếu được triển khai, mô hình không chỉ dừng ở việc mở rộng diện tích sản xuất cây cảnh mà hướng tới kết hợp ba yếu tố: bảo tồn nguồn gen – sản xuất sinh vật cảnh – trải nghiệm văn hóa.
Đó có thể là nơi lưu giữ những cây mai có giá trị, nhân giống những dòng cây phù hợp, giới thiệu nghệ thuật tạo tác mai vàng, đồng thời tạo không gian để du khách tìm hiểu về lịch sử, văn hóa và đặc trưng của Mai vàng Yên Tử.
Hướng đi này phù hợp với xu thế phát triển sinh vật cảnh theo hướng kinh tế xanh, gắn sản phẩm với văn hóa, du lịch và bản sắc địa phương.
Bởi Yên Tử không chỉ có cảnh quan thiên nhiên. Đây là vùng đất gắn với lịch sử Phật giáo Trúc Lâm, với không gian văn hóa đặc sắc và hệ sinh thái phong phú. Trong không gian ấy, Mai vàng Yên Tử trở thành một hình ảnh giàu tính biểu tượng.
Từ những cây mai mọc tự nhiên trên núi, qua quá trình nghiên cứu, bảo tồn và nhân giống, loài hoa này đã từng bước bước ra khỏi phạm vi rừng núi để trở thành một sản phẩm sinh vật cảnh có giá trị.
Giữ hồn đất Phật trong từng cánh mai
Hơn mười năm trước, Phan Trung Hoàng chỉ tình cờ bắt gặp những gốc mai rừng trên đường đến Ngọa Vân.
Ngày hôm nay, trong khu vườn rộng hàng nghìn mét vuông của ông, những cây mai ấy đã được nâng niu, tạo tác và trao cho một đời sống mới.
Hành trình ấy, suy cho cùng, không chỉ là câu chuyện của một doanh nhân tìm thấy niềm đam mê mới.
Đó còn là câu chuyện về cách một nguồn gen bản địa có thể trở thành tài sản văn hóa và sinh kế; cách thú chơi sinh vật cảnh có thể chuyển hóa thành hoạt động kinh tế; và cách mỗi nhà vườn, mỗi nghệ nhân có thể góp thêm một phần công sức vào hành trình xây dựng thương hiệu cho sản vật quê hương.
Mai vàng Yên Tử đã có chỉ dẫn địa lý, có nền tảng nghiên cứu khoa học và có một cộng đồng ngày càng quan tâm đến việc bảo tồn, phát triển. Vấn đề còn lại là làm thế nào để những giá trị ấy được kết nối thành một chuỗi bền vững: giữ được cây – nâng được giá trị – tạo được sinh kế – lan tỏa được văn hóa.
Với doanh nhân Phan Trung Hoàng, câu trả lời đang được bắt đầu từ chính những gốc mai trong khu vườn Hoàng Lâm.
Từ một người trở về quê hương sau nhiều năm sống ở nước ngoài, ông đã tìm thấy ở Mai vàng Yên Tử không chỉ một thú chơi mà còn một hành trình gắn bó lâu dài với vùng đất. Và trong mỗi mùa mai khoe sắc, điều ông muốn giữ lại có lẽ không chỉ là màu vàng của hoa, mà còn là hồn của đất Yên Tử, được truyền từ những thân cây cổ thụ đến những thế hệ mai hôm nay và mai của tương lai.
