“Tôi không muốn làm một cây bonsai để người ta nhìn thấy kỹ thuật. Tôi muốn làm một cái cây khiến người xem nhớ đến thiên nhiên – một cây cổ thụ thu nhỏ, có tuổi tác, có đời sống, có câu chuyện và quan trọng nhất là có hồn.”
Tác phẩm bonsai "Bình An".
Có những tác phẩm được nhớ đến bởi giá trị, có tác phẩm được nhớ bởi hình dáng, cũng có những tác phẩm được nhớ bởi câu chuyện phía sau nó. Nhưng với Bình An, có lẽ điều đáng nói hơn cả là tác phẩm ấy đã trở thành một dấu mốc trong hành trình tìm kiếm ngôn ngữ tạo tác của người nghệ nhân.
Hơn mười năm nhìn lại, Bình An không chỉ còn là một cái cây.
Nó là ký ức về một giai đoạn mà người làm cây bắt đầu đặt câu hỏi về chính cách mình đang làm bonsai. Là những năm tháng quan sát thiên nhiên, thử nghiệm, sửa chữa, rồi lại phá bỏ để tìm ra một cách nhìn khác. Và cũng từ đó, một quan niệm về cây dần được định hình: làm cây không phải để khoe bàn tay con người, mà để đưa người xem trở về với hình ảnh của thiên nhiên.
Khoảng năm 2015, khi bắt tay vào xây dựng Bình An, người nghệ nhân vẫn đang ở một giai đoạn nhiều trăn trở.
Đó không phải là thời điểm ông đã có sẵn một công thức tạo tác hoàn chỉnh. Ngược lại, con đường phía trước còn nhiều thử nghiệm.
Ông đi tìm câu trả lời từ những nơi rất gần gũi: những cây cổ thụ ở làng quê, những thân cây mọc tự do bên mái đình, bờ ao, cổng làng hay ven những con đường cũ.
Thiên nhiên trở thành cuốn sách mà ông đọc mỗi ngày.
Nhìn một cây cổ thụ, ông không chỉ nhìn vào thân, cành hay tán. Ông quan sát cách cây tồn tại. Cách cành vươn ra tìm ánh sáng. Cách những nhánh lớn nhỏ tạo thành nhịp điệu. Cách tán cây có nơi dày, nơi thưa. Cách khoảng trống xuất hiện giữa những tầng cành. Và đặc biệt, ông nhận ra rằng một cây tự nhiên đẹp không phải bởi nó hoàn hảo theo một khuôn mẫu nào đó.
 |
| Từ phôi cây đầu tiên, "hoài thai" nên "Bình An" là cả một hành trình 10 năm. |
Nó đẹp bởi dấu vết của thời gian và quá trình sinh trưởng.
Từ đó, một câu hỏi bắt đầu trở đi trở lại trong tư duy của người nghệ nhân:
Tại sao bonsai nhất thiết phải giống một cây bonsai?
Nếu một cây bonsai đủ nhỏ nhưng khi nhìn vào, người xem có cảm giác như đang đứng trước một cây cổ thụ ngoài tự nhiên, liệu đó có phải là một hướng đi đáng để theo đuổi?
Bình An được hình thành từ chính câu hỏi ấy.
 |
| Ít ai biết rằng trước khi trở thành Bình An, tác phẩm từng có một cái tên rất mộc mạc: Chuồng Gà. |
Cái tên xuất phát từ chính nơi phôi cây từng bị bỏ quên – trên nóc một chuồng gà.
Đó là một phôi cây cũ, không có xuất thân đặc biệt, cũng chẳng phải thứ khiến người ta phải chú ý ngay từ cái nhìn đầu tiên.
Nhưng với người nghệ nhân, một cái phôi không nhất thiết phải có giá trị lớn mới đáng để bắt đầu.
Ông nhìn thấy ở đó một khả năng.
Có lẽ chính những phôi cây không hoàn hảo lại cho người làm nhiều không gian hơn để suy nghĩ. Không bị sức ép bởi một hình mẫu có sẵn, người nghệ nhân có thể lắng nghe cái cây, tìm trong thân, trong cành, trong những dấu vết của thời gian một hướng đi phù hợp.
Với Bình An, quá trình ấy không phải là việc “uốn” một cái cây theo một dáng đã định sẵn.
Đó là quá trình đọc cây.
Đọc xem thân cây muốn đi đâu. Cành nào nên giữ, cành nào cần bỏ. Khoảng trống nào cần được mở ra. Chỗ nào cần sự mạnh mẽ, chỗ nào cần sự mềm mại.
Và quan trọng hơn cả, phải làm thế nào để sau rất nhiều tác động của con người, cây vẫn giữ được cảm giác như thể nó đã tồn tại ở đó từ rất lâu.
Một trong những điểm đáng chú ý trong tư duy tạo tác của người nghệ nhân là quan niệm: “Làm rất nhiều, nhưng cuối cùng phải giấu được cái làm.”
Đó là một tư duy tưởng như đơn giản nhưng đòi hỏi người làm cây phải có sự tiết chế rất lớn.
Kỹ thuật càng cao đôi khi càng dễ khiến người ta muốn phô diễn kỹ thuật. Những đường chuyển thân, những chi tiết xử lý cành, những cấu trúc cầu kỳ có thể trở thành điểm thu hút ánh nhìn.
 |
Nhưng với ông, kỹ thuật chỉ thực sự có ý nghĩa khi nó phục vụ cho hình ảnh cuối cùng của cây.
Người xem không nhất thiết phải biết người nghệ nhân đã làm bao nhiêu lần, cắt bao nhiêu cành, chỉnh bao nhiêu nhánh hay mất bao nhiêu năm để hoàn thiện.
Điều cần còn lại sau cùng là cảm giác.
Cảm giác về một cây cổ thụ.
Một thân cây đã đi qua năm tháng.
Một tán cây đã hình thành trong những mùa mưa nắng.
Một dáng cây tưởng như không có bàn tay con người can thiệp.
Bởi vậy, Bình An không được xây dựng dựa trên sự cầu kỳ của hình thức. Cái đẹp của nó nằm nhiều hơn ở bóng cây, nhịp cành, cấu trúc tán và những khoảng thở.
Có cương, có nhu.
Có động, có tĩnh.
Có phần được tạo tác rất kỹ nhưng lại phải mang dáng vẻ tự nhiên.
Đó chính là nghịch lý thú vị trong nghệ thuật bonsai: người làm càng nhiều, tác phẩm cuối cùng càng phải giống như được làm bởi tự nhiên.
Khi Bình An dần hoàn thiện, điều thay đổi không chỉ nằm ở hình dáng của tác phẩm.
Trong quá trình làm cây, một tư duy cũng dần được định hình rõ hơn.
Người nghệ nhân nhận ra rằng điều mình theo đuổi không phải là tạo ra một “cây bonsai đẹp” theo nghĩa thông thường.
Ông muốn tạo ra một hình ảnh thu nhỏ của thiên nhiên.
Ở đó, cái đẹp không chỉ nằm trong tỷ lệ hay bố cục. Nó nằm trong cảm giác về tuổi tác, sức sống, sự từng trải và câu chuyện mà cây gợi lên.
Một cây già phải cho người xem cảm giác nó đã sống.
Một thân cây phải có ký ức.
Một tán cây phải có nhịp điệu.
Những khoảng trống cũng phải biết “nói”.
Và khi đứng trước tác phẩm, người xem không chỉ nhận ra kỹ thuật của người làm mà còn có thể hình dung về một cây cổ thụ nào đó ngoài đời – có thể bên một mái đình, một bờ ao, một con đường làng hay giữa một khoảng đất hoang.
Đó là lúc bonsai vượt khỏi giới hạn của một vật thể được tạo hình để trở thành một ký ức về thiên nhiên.
 |
Sau khi hoàn thiện, Bình An được nhiều người biết đến. Tác phẩm gây chú ý không chỉ bởi hình dáng mà còn bởi một cách tiếp cận khác với những gì khá phổ biến ở thời điểm đó.
Từ bóng hình tổng thể, cách tổ chức cành tán cho đến tinh thần mô phỏng cây cổ thụ tự nhiên, những đặc điểm ấy bắt đầu được nhiều người quan tâm.
Rồi người này học người kia.
Một tác phẩm được nhìn thấy, một cách làm được thử nghiệm, một tư duy được tiếp nhận và tiếp tục biến đổi.
Dần dần, những đặc điểm từng được thể hiện trong Bình An xuất hiện trên nhiều tác phẩm khác, trở thành một xu hướng được cộng đồng chơi cây quan tâm.
Với người nghệ nhân, đó không phải điều cần phải tranh luận.
Bởi một phong cách nếu chỉ tồn tại trong tác phẩm của một người thì đó là dấu ấn cá nhân. Nhưng khi nó bắt đầu được người khác tiếp nhận, diễn giải và phát triển theo cách riêng, nó đã trở thành một ảnh hưởng.
Nghệ thuật vẫn luôn vận động như thế. Một ý tưởng được sinh ra từ một người, rồi đi xa hơn chính người đã tạo ra nó. Điều quan trọng không còn là ai đang làm, ai học ai, mà là ý tưởng ấy có đủ sức sống để tiếp tục tồn tại hay không.
Sau này, phôi cây “Chuồng Gà” thuộc sở hữu của anh Chương Hàng Đậu và được gọi bằng cái tên Bình An.
Cái tên ấy, xét cho cùng, lại rất phù hợp với hành trình của tác phẩm.
Từ một cái cây cũ kỹ bị bỏ quên trên nóc chuồng gà, qua bàn tay con người, qua những năm tháng chăm sóc và hoàn thiện, cây mang một cái tên nói về một giá trị ngày càng trở nên sâu sắc đối với con người: bình an.
Nhưng điều làm nên giá trị của Bình An đối với người nghệ nhân lại nằm ở một tầng nghĩa khác. Đó là dấu mốc của một thời điểm. Thời điểm ông bắt đầu hiểu rõ mình muốn gì ở một cái cây. Không phải một cây bonsai để người khác trầm trồ trước kỹ thuật. Không phải một tác phẩm chỉ đẹp bởi những đường nét được sắp đặt khéo léo.
Mà là một cái cây khiến người xem dừng lại lâu hơn một chút. Nhìn vào nó và cảm nhận được thời gian. Cảm nhận được tự nhiên. Cảm nhận được sự sống.
Và có thể, trong một khoảnh khắc nào đó, quên mất rằng trước mặt mình chỉ là một cây bonsai được thu nhỏ.
Thời gian đã đi qua hơn một thập niên kể từ khi “Chuồng Gà” bắt đầu được xây dựng. Cây già thêm. Tán cây thay đổi. Những đường nét ngày càng có thêm dấu vết của thời gian.
Nhưng với người nghệ nhân, giá trị lớn nhất của Bình An không nằm ở việc tác phẩm đã được bao nhiêu người biết đến hay có bao nhiêu người từng làm theo.
Ông nhìn nó như một chứng nhân. Chứng nhân cho những năm tháng tự học bằng thiên nhiên. Chứng nhân cho những lần thử và sai.Chứng nhân cho một giai đoạn mà tư duy tạo tác còn đang hình thành.
Và quan trọng nhất, chứng nhân cho thời điểm một người làm cây bắt đầu tìm thấy tiếng nói riêng của mình.
 |
| Từ một phôi cây bị bỏ quên đến một tác phẩm có ảnh hưởng. Từ cái tên “Chuồng Gà” rất đời thường đến “Bình An” đầy tính biểu tượng. Từ một cách làm riêng đến một phong cách được nhiều người tiếp nhận. |
Bởi nghệ thuật sinh vật cảnh, suy cho cùng, không chỉ là câu chuyện của cây.
Đó còn là câu chuyện của người đứng phía sau cây – cách họ nhìn thiên nhiên, cách họ hiểu thời gian và cách họ lựa chọn can thiệp vào sự sống mà không làm mất đi vẻ tự nhiên vốn có.
Bình An vì thế có thể được nhìn như một tác phẩm bonsai. Nhưng cũng có thể nhìn nó như một tuyên ngôn tạo tác.
Từ một phôi cây bị bỏ quên đến một tác phẩm có ảnh hưởng. Từ cái tên “Chuồng Gà” rất đời thường đến “Bình An” đầy tính biểu tượng. Từ một cách làm riêng đến một phong cách được nhiều người tiếp nhận.
Và sau hơn mười năm, có lẽ câu trả lời đã nằm ngay trong chính hành trình ấy: Một phong cách chỉ thực sự có giá trị khi thời gian không xóa được dấu vết của nó.
Bình An đã đi qua hơn mười năm như thế – không chỉ như một cái cây được tạo tác, mà như dấu mốc của một tư duy về bonsai: làm cây bằng bàn tay con người, nhưng đích đến cuối cùng vẫn phải là thiên nhiên.
