Nằm bên dòng sông Cầu, làng gốm Phù Lãng (Bắc Ninh) từ lâu được xem là một trong những cái nôi của nghệ thuật gốm cổ Việt Nam. Trải qua hàng trăm năm tồn tại, nơi đây không chỉ tạo ra những sản phẩm phục vụ đời sống mà còn lưu giữ một phần ký ức văn hóa của vùng Kinh Bắc qua từng lớp men da lươn trầm mặc và những lò nung đỏ lửa suốt nhiều thế hệ.
Tuy nhiên, trước sức ép của kinh tế thị trường, sự cạnh tranh của hàng công nghiệp và thay đổi trong nhu cầu tiêu dùng, làng nghề truyền thống này đang đối mặt với nhiều thách thức. Câu chuyện bảo tồn và phát triển gốm Phù Lãng hôm nay không còn là việc riêng của người dân địa phương mà cần sự chung tay của chính quyền, nghệ nhân và đặc biệt là lớp trẻ – những người sẽ tiếp tục giữ lửa cho nghề cổ trong tương lai.
 |
| Từng có thời kỳ, chum, vại, tiểu sành và các sản phẩm gia dụng từ Phù Lãng hiện diện ở nhiều vùng quê Bắc Bộ, trở thành nguồn sống của hàng nghìn hộ dân. Ảnh: baobacninhtv. |
Theo nhiều tài liệu nghiên cứu, nghề gốm Phù Lãng hình thành từ thời Trần và phát triển mạnh vào khoảng thế kỷ XV – XVII. Khác với nét thanh thoát của gốm men trắng Bát Tràng hay sắc đỏ đặc trưng của gốm Thổ Hà, gốm Phù Lãng mang vẻ đẹp mộc mạc với gam nâu trầm và lớp men da lươn đặc trưng.
Người thợ nơi đây vẫn quan niệm làm gốm là nghề của sự nhẫn nại. Đất được lấy từ vùng trung du, trải qua nhiều công đoạn nhào nặn, tạo hình rồi nung bằng củi suốt nhiều ngày đêm. Chính quy trình thủ công ấy khiến mỗi sản phẩm đều mang dấu ấn riêng, khó có thể sao chép bằng máy móc.
Từng có thời kỳ, chum, vại, tiểu sành và các sản phẩm gia dụng từ Phù Lãng hiện diện ở nhiều vùng quê Bắc Bộ, trở thành nguồn sống của hàng nghìn hộ dân. Nhưng cùng với quá trình đô thị hóa và sự thay đổi của thị trường, nhiều lò nung dần nguội lửa, không ít người trẻ rời quê tìm sinh kế khác.
Có giai đoạn, cả làng chỉ còn vài lò gốm hoạt động cầm chừng để giữ nghề. Nhiều nghệ nhân lớn tuổi mang nặng nỗi lo những bí quyết về tạo men, kỹ thuật nung và tinh thần của nghề sẽ mai một theo thời gian nếu không có người kế tục.
Trong hành trình hồi sinh làng nghề, vai trò của các nghệ nhân được xem là yếu tố quan trọng. Họ không chỉ lưu giữ kỹ thuật truyền thống mà còn là cầu nối để truyền cảm hứng cho thế hệ trẻ.
Nghệ nhân Nguyễn Đức Thịnh cho rằng điều khiến ông trăn trở nhất không phải sự vất vả của nghề mà là nỗi lo người trẻ không còn đủ kiên nhẫn để gắn bó với đất và lửa. Theo ông, làm gốm không thể nóng vội hay chạy theo sản lượng đơn thuần, bởi muốn giữ được hồn gốm trước hết phải giữ được người làm nghề.
Cùng chung suy nghĩ ấy, nghệ nhân – họa sĩ Nguyễn Tuấn đã dành gần 20 năm gắn bó với đất gốm Phù Lãng. Những tác phẩm tượng gốm sành của anh đang dần tạo dấu ấn riêng trong dòng chảy mỹ thuật đương đại nhờ sự kết hợp giữa chất liệu truyền thống và tư duy tạo hình hiện đại.
Nhiều tác phẩm của anh mang hơi thở thiền định và chiều sâu tâm linh, từ tượng Phật đến các hình tượng giàu tính chiêm nghiệm. Không chỉ dừng ở giá trị mỹ thuật, các tác phẩm ấy còn mở ra hướng đi mới cho gốm Phù Lãng khi vừa giữ được bản sắc truyền thống, vừa tiếp cận đời sống nghệ thuật hiện đại.
Bên cạnh nỗ lực của nghệ nhân và người dân, sự đồng hành của chính quyền địa phương được xem là yếu tố then chốt để bảo tồn và phát triển làng nghề.
Ông Nguyễn Thế Phiệt cho biết địa phương đang từng bước triển khai nhiều giải pháp nhằm bảo tồn nghề truyền thống gắn với phát triển du lịch trải nghiệm, hỗ trợ quảng bá sản phẩm và khuyến khích đổi mới sáng tạo nhưng vẫn giữ được hồn cốt gốm cổ.
Theo ông, để làng nghề phát triển lâu dài cần có cơ chế hỗ trợ đào tạo lớp nghệ nhân trẻ, quy hoạch không gian sản xuất phù hợp với môi trường và tạo điều kiện để người dân tiếp cận thị trường số cũng như các hoạt động xúc tiến thương mại.
Thực tế cho thấy, tình yêu nghề thôi chưa đủ để duy trì một làng nghề truyền thống. Muốn tồn tại bền vững, gốm Phù Lãng cần đầu ra ổn định, cần gắn kết với du lịch văn hóa và kinh tế sáng tạo để trở thành sinh kế thực sự cho người dân địa phương.
Những năm gần đây, địa phương cũng từng bước nâng cấp hạ tầng giao thông, cải thiện môi trường sản xuất và xây dựng các điểm giới thiệu sản phẩm nhằm đưa Phù Lãng trở thành điểm nhấn văn hóa – du lịch của vùng Kinh Bắc.
Nhà sử học Dương Trung Quốc từng cho rằng giá trị lớn nhất của các làng nghề truyền thống không chỉ nằm ở sản phẩm mà còn ở không gian văn hóa cộng đồng được bồi đắp qua nhiều thế hệ. Đánh mất làng nghề cũng đồng nghĩa với việc đánh mất một phần ký ức văn hóa dân tộc.
Trong khi đó, ông Nguyễn Văn Vũ nhận định gốm Phù Lãng vẫn còn nhiều tiềm năng phát triển nếu biết kết hợp giữa truyền thống và đổi mới. Theo ông, việc xây dựng thương hiệu, phát triển du lịch trải nghiệm và tạo môi trường để nghệ nhân trẻ sống được bằng nghề là những yếu tố quan trọng nhất hiện nay.
Giữa nhịp sống hiện đại, những lò gốm ở Phù Lãng vẫn đỏ lửa mỗi ngày. Trong các con ngõ nhỏ ven sông, tiếng bàn xoay vẫn đều đặn vang lên, những đôi bàn tay vẫn miệt mài nặn đất như cách cha ông đã làm suốt hàng trăm năm.
Nhưng để ngọn lửa ấy không lụi tàn, cần nhiều hơn tình yêu nghề. Đó là sự đồng hành của chính quyền, sự trân trọng của xã hội và những chính sách đủ dài hơi để bảo tồn di sản làng nghề trong thời đại mới.
Bởi trong từng sản phẩm gốm Phù Lãng không chỉ có đất và lửa, mà còn có hồn cốt của vùng quê Kinh Bắc cùng ký ức văn hóa của nhiều thế hệ người Việt. Giữ nghề gốm hôm nay cũng chính là giữ lại một phần bản sắc văn hóa dân tộc giữa dòng chảy hiện đại hóa không ngừng đổi thay.
