Trong bối cảnh các hành vi săn bắt, mua bán, nuôi nhốt động vật hoang dã trái phép vẫn còn diễn biến phức tạp, việc thực hiện đúng quy trình từ kiểm tra, xử lý đến tái thả không chỉ góp phần bảo vệ các loài động vật mà còn thể hiện hiệu quả của công tác quản lý nhà nước đối với tài nguyên rừng và đa dạng sinh học.
Hoạt động kiểm tra được xem là bước khởi đầu quan trọng trong các bước quản lý động vật hoang dã. Theo quy định tại Điều 15 (Thông tư số 26/2025/TT-BNNMT) về đối tượng, hình thức và nội dung kiểm tra, cơ quan Kiểm lâm có thẩm quyền kiểm tra các tổ chức, cá nhân, hộ kinh doanh, hộ gia đình và cộng đồng dân cư có hoạt động khai thác, vận chuyển, chế biến, sản xuất, mua bán, chuyển quyền sở hữu lâm sản, xuất khẩu, nhập khẩu, cất giữ lâm sản, nuôi động vật rừng, trồng thực vật rừng và đánh dấu mẫu vật theo quy định.
 |
| Các hình thức kiểm tra được thực hiện gồm kiểm tra theo kế hoạch, kiểm tra theo chuyên đề và kiểm tra đột xuất. Đối với hoạt động nuôi động vật rừng, nội dung kiểm tra tập trung vào việc chấp hành các quy định về hồ sơ lâm sản và kiểm tra thực tế động vật đang được nuôi tại cơ sở. - (Ảnh: Minh họa) |
Các hình thức kiểm tra được thực hiện gồm kiểm tra theo kế hoạch, kiểm tra theo chuyên đề và kiểm tra đột xuất. Đối với hoạt động nuôi động vật rừng, nội dung kiểm tra tập trung vào việc chấp hành các quy định về hồ sơ lâm sản và kiểm tra thực tế động vật đang được nuôi tại cơ sở. Điều này nhằm bảo đảm mọi cá thể động vật đều có nguồn gốc hợp pháp, được quản lý theo đúng quy định của pháp luật.
Điều 16 quy định rõ nguyên tắc kiểm tra: “Hoạt động kiểm tra của Kiểm lâm phải đảm bảo kịp thời, khách quan, chính xác, đúng nhiệm vụ, quyền hạn và tuân thủ quy định của pháp luật”. Đồng thời, mọi hoạt động kiểm tra đều phải được lập biên bản theo mẫu quy định, bảo đảm tính minh bạch và đầy đủ căn cứ pháp lý cho các bước xử lý tiếp theo.
Theo ông Hoàng Xuân Thủy - Chuyên gia có thâm niên công tác về cứu hộ, bảo tồn động vật hoang dã cho biết, hiện nay việc kiểm tra các cơ sở nuôi động vật hoang dã được thực hiện theo các quy định quản lý của Nhà nước đối với hoạt động nuôi, kinh doanh và bảo tồn động vật hoang dã. Đối với các cơ sở đã được cấp mã số nuôi hợp pháp, cơ quan chức năng thường tiến hành kiểm tra định kỳ hoặc kiểm tra đột xuất theo kế hoạch quản lý.
Trước khi tổ chức kiểm tra, cơ quan có thẩm quyền sẽ gửi văn bản thông báo chính thức đến cơ sở, trong đó nêu rõ thời gian làm việc, thành phần đoàn kiểm tra và các nội dung cần kiểm tra. Trong quá trình làm việc, đoàn kiểm tra sẽ rà soát toàn bộ hồ sơ liên quan đến hoạt động của cơ sở, bao gồm báo cáo sản xuất kinh doanh, sổ sách theo dõi đàn nuôi, giấy tờ chứng minh nguồn gốc hợp pháp của động vật, bảng kê nhập - xuất - tồn cũng như các tài liệu liên quan đến hoạt động thương mại đã được đăng ký theo quy định.
Đối với các cơ sở nuôi động vật hoang dã không phép hoặc có dấu hiệu vi phạm pháp luật, hoạt động kiểm tra thường được thực hiện theo hình thức đột xuất. Theo quy định tại khoản 4 Điều 16, kiểm tra đột xuất được áp dụng khi có thông tin từ phương tiện thông tin đại chúng, đơn thư khiếu nại, tố cáo, tin báo của tổ chức, cá nhân, phát hiện vi phạm quả tang hoặc khi có dấu hiệu vi phạm pháp luật.
Theo chuyên gia, trong các trường hợp này, Chi cục Kiểm lâm là cơ quan chủ trì, ban hành quyết định thành lập đoàn kiểm tra. Thành phần đoàn kiểm tra được xác định tùy theo tính chất vụ việc, thường bao gồm lực lượng kiểm lâm địa bàn, đại diện chính quyền địa phương và khi cần thiết có sự phối hợp của cơ quan công an nhằm bảo đảm quá trình kiểm tra diễn ra khách quan, đúng quy định và hiệu quả.
Nội dung quan trọng nhất của hoạt động kiểm tra là xác minh nguồn gốc hợp pháp của động vật đang được nuôi giữ. Cơ quan chức năng sẽ đối chiếu hồ sơ, giấy tờ và các tài liệu liên quan để xác định tính hợp pháp của từng cá thể. Đây là căn cứ quan trọng để phân biệt giữa hoạt động nuôi hợp pháp phục vụ sản xuất, bảo tồn với các hành vi mua bán, nuôi nhốt trái phép.
Theo ông Hoàng Xuân Thủy, trường hợp chủ cơ sở không chứng minh được nguồn gốc hợp pháp hoặc có dấu hiệu vi phạm quy định về quản lý động vật hoang dã thì cơ quan chức năng sẽ tiến hành xử lý theo quy định của pháp luật, trong đó có biện pháp tịch thu tang vật.
Sau khi thu giữ, các cá thể động vật sẽ được cơ quan chuyên môn tiến hành nhận dạng, phân loại và đánh giá tình trạng sức khỏe. Đây là khâu có ý nghĩa đặc biệt quan trọng bởi kết quả nhận dạng sẽ quyết định hướng xử lý tiếp theo đối với từng cá thể.
Hiện nay tại các Chi cục Kiểm lâm đều có cán bộ chuyên môn thực hiện việc xác định loài dựa trên các đặc điểm hình thái bên ngoài. Đối với những cá thể khỏe mạnh, đủ điều kiện sinh tồn trong tự nhiên và thuộc loài có phân bố tại Việt Nam, phương án ưu tiên là tái thả về môi trường tự nhiên.
Những cá thể bị thương, suy yếu hoặc có dấu hiệu bệnh tật sẽ được chuyển đến các trung tâm cứu hộ động vật hoang dã để chăm sóc, điều trị và phục hồi trước khi xem xét khả năng tái thả. Đối với các trường hợp chưa xác định được chính xác loài hoặc có yếu tố phức tạp về nguồn gốc, cơ quan chức năng sẽ thực hiện lưu giữ tạm thời để phục vụ công tác giám định chuyên môn.
Trong những vụ việc cần xác định chính xác loài hoặc nguồn gốc sinh học, cơ quan kiểm lâm sẽ phối hợp với các đơn vị khoa học chuyên ngành như Viện Sinh thái và Tài nguyên sinh vật để thực hiện giám định. Kết quả giám định là cơ sở quan trọng để cơ quan chức năng quyết định phương án xử lý phù hợp đối với từng cá thể động vật.
Nguyên tắc xử lý động vật sau khi thu giữ được quy định tại Điều 25. Theo đó: “Các hình thức xử lý động vật được thực hiện theo thứ tự ưu tiên từ điểm a đến điểm đ khoản 2 Điều này, trường hợp không xử lý được bằng hình thức trước mới áp dụng hình thức xử lý kế tiếp”.
Thứ tự ưu tiên gồm: thả động vật về môi trường tự nhiên; cứu hộ động vật; chuyển giao động vật rừng cho cơ quan quản lý chuyên ngành; bán động vật rừng và cuối cùng là tiêu hủy động vật. Quy định này thể hiện rõ quan điểm bảo tồn là ưu tiên hàng đầu trong quá trình xử lý các cá thể động vật hoang dã bị thu giữ.
Trong các hình thức xử lý, tái thả về môi trường tự nhiên luôn được xem là giải pháp tối ưu. Điều 26 quy định đối tượng được tái thả là “cá thể động vật, thủy sản còn sống, khỏe mạnh hoặc sau khi cứu hộ”.
Để được tái thả, động vật phải đáp ứng đầy đủ các điều kiện theo quy định pháp luật. Cụ thể, phải “có Biên bản xác nhận tình trạng sức khỏe của cơ quan thú y đối với động vật hoặc của cơ sở cứu hộ động vật, loài thủy sản theo Mẫu số 26”; “có phân bố tự nhiên tại Việt Nam”; “có quyết định phê duyệt Phương án xử lý tài sản được xác lập quyền sở hữu toàn dân”. Trường hợp cơ quan thực hiện tái thả không phải là chủ rừng hoặc đơn vị quản lý khu bảo tồn biển thì phải có văn bản đồng ý của đơn vị quản lý nơi dự kiến thả.
Các bước thực tái thả được thực hiện theo các bước chặt chẽ. Trước khi tái thả, cơ quan chủ trì quản lý tài sản phải liên hệ, thống nhất với chủ rừng hoặc khu bảo tồn biển nơi dự kiến thả. Trong thời hạn 05 ngày làm việc kể từ ngày nhận được văn bản đồng ý, thủ trưởng cơ quan, đơn vị có thẩm quyền xử lý động vật ban hành quyết định thả lại động vật về môi trường tự nhiên.
Việc tái thả có sự tham gia của nhiều bên liên quan, gồm đại diện cơ quan Kiểm lâm sở tại, chính quyền địa phương, chủ rừng hoặc Ban quản lý khu bảo tồn biển, cơ quan tiến hành tố tụng trong trường hợp động vật là vật chứng và các tổ chức, cá nhân liên quan. Ngay sau khi hoàn thành việc tái thả, cơ quan chủ trì phải lập Biên bản thả động vật về môi trường tự nhiên theo đúng mẫu quy định.
Theo ông Hoàng Xuân Thủy, những cá thể khỏe mạnh, đủ điều kiện sinh tồn trong tự nhiên và thuộc loài có phân bố tại Việt Nam luôn được ưu tiên tái thả. Đây không chỉ là giải pháp phù hợp với quy định pháp luật mà còn là phương án hiệu quả nhất nhằm phục hồi quần thể động vật ngoài tự nhiên.
Đối với những cá thể chưa đủ điều kiện tái thả, Điều 27 quy định việc cứu hộ động vật. Những cá thể bị thương, suy kiệt hoặc cần phục hồi sức khỏe sẽ được chuyển đến các cơ sở cứu hộ phù hợp. Sau quá trình chăm sóc và phục hồi, nếu đủ điều kiện, động vật sẽ tiếp tục được thả về môi trường tự nhiên theo quy định tại Điều 26.
Trong thực tiễn quản lý, không phải mọi cá thể động vật bị thu giữ đều có thể trở về tự nhiên. Chuyên gia Hoàng Xuân Thủy cho biết, đối với những loài ngoại lai hoặc các loài không được phép tái thả vào môi trường tự nhiên theo quy định hiện hành, cơ quan chức năng sẽ áp dụng các biện pháp xử lý theo quy định của pháp luật nhằm tránh nguy cơ ảnh hưởng đến hệ sinh thái bản địa và đa dạng sinh học.
Các trường hợp thuộc Danh mục loài nguy cấp, quý, hiếm Nhóm I hoặc thuộc Phụ lục I CITES có thể được chuyển giao cho cơ quan quản lý chuyên ngành để phục vụ công tác bảo tồn, nghiên cứu khoa học, giáo dục môi trường hoặc làm mẫu nhận dạng loài theo quy định tại Điều 28.
Toàn bộ quá trình kiểm tra, xử lý, cứu hộ hoặc tái thả động vật hoang dã đều phải được lập biên bản đầy đủ, ghi nhận rõ thành phần tham gia, nội dung làm việc và kết quả xử lý. Đây là yêu cầu bắt buộc nhằm bảo đảm tính khách quan, minh bạch trong hoạt động thực thi pháp luật.
Điều 31 quy định rõ trách nhiệm lưu giữ hồ sơ, báo cáo kết quả tiếp nhận và xử lý động vật của các cơ quan, đơn vị có liên quan. Hệ thống hồ sơ này không chỉ phục vụ công tác quản lý nhà nước mà còn là cơ sở để theo dõi hiệu quả bảo tồn, đánh giá tình trạng các loài và xây dựng chính sách quản lý phù hợp trong tương lai.
Có thể thấy, từ hoạt động kiểm tra ban đầu, xác minh nguồn gốc, thu giữ tang vật, đánh giá sức khỏe, cứu hộ đến tái thả về tự nhiên là một quy trình liên hoàn được pháp luật quy định tương đối đầy đủ và chặt chẽ. Việc thực hiện nghiêm túc các quy trình này không chỉ góp phần ngăn chặn các hành vi vi phạm pháp luật về động vật hoang dã mà còn tạo điều kiện để nhiều cá thể động vật có cơ hội trở lại môi trường sống tự nhiên, góp phần bảo tồn đa dạng sinh học và phát triển bền vững tài nguyên thiên nhiên của đất nước.
* Lưu ý: Bài viết trích dẫn các điều khoản trong Thông tư số 26/2025/TT-BNNMT của Bộ Nông nghiệp và Môi trường: Quy định về quản lý lâm sản; xử lý lâm sản, thủy sản là tài sản được xác lập quyền sở hữu toàn dân
