Từ Vị Khê đến Sa Đéc: Hành trình hình thành bản đồ kinh tế cây cảnh Việt Nam

Ở Việt Nam, có những vùng đất mà người ta không trồng lúa, không nuôi tôm, không làm nghề như bao nơi khác, họ trồng cây, thổi hồn vào cây, rồi bán cây với giá bằng cả sào ruộng, thậm chí cả chục tỷ đồng một tác phẩm. Từ đồng bằng sông Hồng xuống tới miền Tây Nam Bộ, một nền kinh tế cây cảnh đang hình thành, phân tầng rõ nét theo từng vùng địa lý, từng thế mạnh thổ nhưỡng và tay nghề nghệ nhân.

Làng Vị Khê thuộc xã Nam Điền, huyện Nam Trực, tỉnh Nam Định cũ, nay thuộc phường Vị Khê, tỉnh Ninh Bình, nằm lặng lẽ bên triền đê sông Hồng. Nhưng sự lặng lẽ ấy chỉ là vẻ ngoài. Sau những hàng rào nhà dân là các khu vườn cây ken dày, cành lá đan xen, nơi mỗi gốc sanh, si, đa hay lộc vừng đều mang một dáng thế được nghệ nhân chăm chút, tạo tác và nuôi dưỡng suốt nhiều năm, thậm chí cả đời người.

Một cây sanh Nam Điền cổ ở làng Vị Khê. Ảnh: Phạm Hùng.

Làng Vị Khê có nghề trồng cây cảnh hơn 800 năm, nổi tiếng với những dáng cây độc đáo, thể hiện triết lý sống và nét văn hóa truyền thống của người Việt. Tương truyền nghề do Tô Trung Từ - một vị quan thời Lý truyền dạy cho dân làng từ thuở khai hoang lập địa.

Điều làm nên linh hồn Vị Khê không chỉ là tuổi nghề. Nơi đây có đa dạng các loài cây cảnh như đa, sung, lộc vừng, sanh, si, cau vua, vạn tuế, tùng La Hán với nhiều thế cây phong phú như long thăng, long giáng, hạc lập, trực siêu, huynh đệ, mẫu tử tương thân, phụ tử tương tùy. Hầu như 100% hộ dân trong làng đều làm nghề trồng hoa, cây cảnh. Những thế cây này không đơn thuần là hình dáng, chúng là triết lý về gia đình, về mối quan hệ con người, được mã hóa vào từng đường cành, từng gốc rễ.

Riêng về dòng sanh Nam Điền, giới chơi cây trong nước coi đây là "hàng hiệu" của bonsai Việt. Sanh cảnh Nam Điền thường có giá trị cao hơn, bởi có thân bệ đẹp, cổ kính và có nhiều giá trị về thời gian hơn. Một cây sanh cổ đúng nghĩa có thể định giá hàng trăm triệu đến hàng tỷ đồng, tùy thế cây và tuổi cây.

Trong những năm gần đây, xu thế bonsai mini và cây cảnh để bàn đã mở thêm một tầng thị trường mới cho Vị Khê, không chỉ nhắm vào giới chơi cây chuyên nghiệp mà còn phục vụ người tiêu dùng đại trà. Cây bonsai mini đang là mặt hàng được ưa chuộng. Xu thế chơi cây cảnh mini ngày càng phổ biến đã giúp cho những người kinh doanh sống khỏe với nghề.

Hưng Yên - từ ruộng lúa đến vườn tỷ phú

Nếu Vị Khê là vùng cây cảnh bề dày nghìn năm, thì Hưng Yên, đặc biệt là khu vực huyện Văn Giang (cũ) là câu chuyện chuyển đổi kinh tế nông nghiệp thần tốc của vùng đồng bằng Bắc Bộ.

Xã Phụng Công, huyện Văn Giang (cũ) trước đây vốn là vùng thuần nông, nhưng trong khoảng 20 năm trở lại đây đã trở thành "Làng tỷ phú" nhờ mạnh dạn chuyển đổi cơ cấu cây trồng từ lúa sang chuyên canh hoa và cây cảnh.

Toàn tỉnh Hưng Yên hiện có 7 làng nghề hoa, cây cảnh được công nhận, tổng diện tích sản xuất hoa, cây cảnh đạt trên 1 nghìn ha, với hơn 8.800 hộ tham gia, tổng doanh thu đạt hơn 3,4 nghìn tỷ đồng. Tỉnh đặt mục tiêu đến năm 2030, tổng doanh thu các làng nghề này vượt mốc 5 nghìn tỷ đồng, đồng thời mở rộng diện tích hoa, cây cảnh ứng dụng công nghệ cao để phục vụ xuất khẩu.

Thế mạnh đặc trưng của Hưng Yên là cây tùng, duối và các loại cây thế nghệ thuật. Làng hoa Xuân Quan, huyện Văn Giang (cũ) nổi tiếng với hoa chậu, hoa giỏ treo, hoa thảm, với hơn 100 chủng loại hoa. Tổng lợi nhuận từ hoa, cây cảnh của xã mỗi năm lên đến 200 tỷ đồng. Mức thu nhập hàng năm sau khi trừ mọi chi phí của các hộ trồng hoa, hộ ít cũng 300 triệu đồng, hộ nhiều lên tới cả chục tỷ đồng.

Một góc nhà vườn của anh Hoàng Anh Tiến.

Trường hợp anh Hoàng Anh Tiến ở xã Phụng Công là điển hình cho một thế hệ nghệ nhân mới: không chỉ trồng cây trong nước, mà còn giao thương cây cảnh quốc tế. Anh đã giao dịch thành công nhiều thương vụ cây cảnh có giá trị cả triệu USD, trong đó có tuyệt phẩm cây thông "Thái tử điện hạ" đưa về từ Nhật Bản với tuổi đời hơn 300 năm. Mức doanh thu của nhà vườn này đạt 45 tỷ đồng mỗi năm - một con số chưa từng thấy trong làng nghề trồng cây Việt Nam.

Hưng Yên cũng là tỉnh tiên phong trong việc gắn làng nghề cây cảnh với du lịch nông nghiệp. Dọc vùng ven sông Hồng, những khu vườn xanh mướt với hàng trăm dáng cây độc đáo trở thành điểm tham quan hấp dẫn mỗi dịp xuân về. Dưới bàn tay khéo léo của người thợ, nhiều tác phẩm cây cảnh có giá trị cao được tạo hình công phu.

Xứ dừa Bến Tre và vựa mai vàng miền Tây

Đi qua những con đường rợp bóng dừa của Bến Tre (nay đã sáp nhập vào tỉnh Vĩnh Long), khó ai ngờ đây cũng là một trong những trung tâm sản xuất hoa kiểng lớn nhất Nam Bộ. Thế mạnh của Bến Tre là mai vàng và các loại cây cảnh nhiệt đới - đặc sản của khí hậu và thổ nhưỡng vùng đất cù lao sông nước.

Theo Sở Nông nghiệp và Phát triển nông thôn tỉnh Bến Tre (cũ), tỉnh có 7.907 hộ sản xuất, kinh doanh hoa kiểng, trong đó chủ yếu tập trung ở huyện Chợ Lách (cũ) 6.421 hộ. Hằng năm, Bến Tre cung ứng cho thị trường từ 15 đến 20 triệu sản phẩm hoa kiểng các loại, chủ yếu là mai vàng, hoa giấy, cây cảnh hình thú, bonsai, cảnh lá, tắc cảnh và các loại cây công trình.

Mai vàng nở rực rỡ ở nhà vườn xã Phước Long, huyện Giồng Trôm, tỉnh Bến Tre cũ, nay thuộc tỉnh Vĩnh Long.

Chợ Lách chính là "thủ phủ" mai vàng của miền Tây. Những vườn mai trải dài từ bờ sông ra tận ruộng, mỗi gốc mai là tài sản được nghệ nhân tích lũy qua nhiều mùa vun trồng, uốn tỉa. Ông Huỳnh Văn Tâm ở ấp Tân Trung, xã Hưng Khánh Trung B, huyện Chợ Lách cũ (nay là xã Hưng Khánh Trung, tỉnh Vĩnh Long), là gương điển hình làm giàu từ cây mai vàng bonsai mini - chuyên canh hơn 100.000 cây, giá bán trung bình từ 100.000 đến 200.000 đồng/cây.

Điểm nổi bật của Bến Tre là mô hình bonsai mai kết hợp truyền nghề cộng đồng. Một số nghệ nhân như lão nông Trịnh Minh Tân (quê ở Cái Mơn, tỉnh Bến Tre cũ) đã sang tận Nhật Bản, Đài Loan (Trung Quốc) học nghề, về nước mở lớp đào tạo miễn phí cho hàng trăm nông dân. Từ năm 2007 đến nay, ông đã mở hàng chục lớp đào tạo miễn phí về làm bonsai, thiết kế sân vườn, ghép mai vàng cho hàng trăm nông dân.

Ông Trịnh Minh Tân nhận bằng khen tại Hội nghị biểu dương nông dân sản xuất kinh doanh giỏi toàn quốc năm 2023.

Sa Đéc - "Đô thị hoa" và tham vọng trung tâm hoa kiểng công nghệ cao

Nếu phải chọn một điểm đến duy nhất để hiểu ngành hoa kiểng Việt Nam, đó là Sa Đéc.

Hình thành từ cuối thế kỷ 19 bên bờ sông Tiền và sông Sa Đéc, làng hoa Sa Đéc đã trải qua hơn một thế kỷ phát triển để trở thành "thủ phủ hoa kiểng miền Tây". Gắn với tên tuổi nghệ nhân Tư Tôn - người đưa hàng trăm giống hoa hồng từ Pháp về thuần hóa, Sa Đéc đã đặt nền móng cho hành trình hơn một thế kỷ phát triển ngành hoa kiểng.

Năm 2025, tỉnh Đồng Tháp vinh dự đón nhận danh hiệu Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia đối với Nghề trồng hoa kiểng Sa Đéc. Đây là sự công nhận xứng đáng cho một làng nghề trăm năm.

Một góc làng hoa Sa Đéc năm 2024. Ảnh: Bùi Văn Hải.

Về quy mô kinh tế, những con số từ Sa Đéc không còn là chuyện làng xã. Toàn phường có trên 4.000 hộ sản xuất hoa kiểng, chiếm gần 50% số hộ sản xuất nông nghiệp; cùng hơn 190 cơ sở kinh doanh, 13 doanh nghiệp, 2 hợp tác xã. Mỗi năm, Sa Đéc cung ứng ra thị trường hơn 12 triệu sản phẩm, phục vụ tiêu dùng trong nước và xuất khẩu tiểu ngạch sang Nhật Bản, Hàn Quốc, Campuchia.

Làng hoa Sa Đéc đạt giá trị sản xuất 3.300 tỷ đồng vào năm 2024, chiếm hơn 60% giá trị nông nghiệp của TP. Sa Đéc. Đây là con số của một ngành công nghiệp, không còn là nghề truyền thống đơn thuần.

Điểm nhấn của Sa Đéc không chỉ là số lượng. Nơi đây còn nổi danh khi lưu giữ hàng trăm loại cây kiểng, bonsai đã sống từ 2 đến 3 thế kỷ, được tạo hình công phu bởi bàn tay của các nghệ nhân. Bảo tàng Bonsai Sa Đéc - độc nhất vùng Tây Nam Bộ, hiện lưu giữ hơn 100 tác phẩm bonsai với tuổi đời hàng thế kỷ.

Tầm nhìn mà tỉnh Đồng Tháp đặt ra cho Sa Đéc không dừng ở vựa hoa: nâng tầm làng hoa Sa Đéc trở thành trung tâm hoa kiểng công nghệ cao của cả nước, kết hợp sản xuất với nghiên cứu, lai tạo giống mới và phát triển du lịch.