Giữa những làng quê thanh bình của xã Hưng Nhượng, tỉnh Vĩnh Long, hương thơm của nếp, nước cốt dừa và khoai mì vẫn lan tỏa mỗi ngày từ những lò bánh phồng truyền thống. Hơn một thế kỷ qua, nghề làm bánh phồng Sơn Đốc không chỉ mang lại sinh kế cho người dân mà còn lưu giữ một phần ký ức văn hóa của vùng đất Nam Bộ.
 |
| Năm 2009, nhãn hiệu tập thể "Sơn Đốc" được bảo hộ, mở ra bước ngoặt phát triển cho làng nghề. |
Trong bối cảnh thị trường ngày càng cạnh tranh, làng nghề đang từng bước chuyển mình nhờ khai thác hiệu quả tài sản sở hữu trí tuệ, đặc biệt là nhãn hiệu tập thể, kết hợp với đổi mới phương thức sản xuất và phát huy vai trò của hợp tác xã.
Từ lâu, bánh phồng Sơn Đốc đã trở thành đặc sản quen thuộc của miền Tây Nam Bộ. Những chiếc bánh làm từ nếp, khoai mì, nước cốt dừa hay chuối không chỉ xuất hiện trong các dịp lễ, Tết mà còn gắn với ký ức của nhiều thế hệ người dân.
Hiện toàn làng nghề còn hơn 30 hộ duy trì sản xuất với nhiều dòng sản phẩm như bánh phồng nếp, bánh phồng mì, bánh phồng sữa cốt dừa, bánh phồng dán chuối... đáp ứng nhu cầu ngày càng đa dạng của thị trường.
Để liên kết các hộ sản xuất, HTX Bánh phồng Sơn Đốc được thành lập từ năm 2001. Tuy nhiên, trong nhiều năm đầu, hoạt động của HTX vẫn còn phân tán, thiếu tính liên kết và chưa hình thành được chuỗi giá trị sản phẩm.
 |
| Nhãn hiệu tập thể trở thành "tấm khiên" bảo vệ uy tín và nâng cao giá trị bánh phồng Sơn Đốc. |
Bước ngoặt quan trọng đến vào năm 2009 khi nhãn hiệu tập thể "Sơn Đốc" được cấp văn bằng bảo hộ. Đây không chỉ là công cụ bảo vệ tên gọi của làng nghề trước nguy cơ bị sử dụng tràn lan mà còn tạo nền tảng pháp lý để xây dựng thương hiệu chung.
Việc sử dụng thống nhất nhãn hiệu tập thể giúp các thành viên HTX cùng khai thác giá trị thương hiệu, nâng cao khả năng nhận diện của sản phẩm trên thị trường, đồng thời tạo niềm tin cho người tiêu dùng về nguồn gốc và chất lượng.
Sau nhiều năm hoạt động chưa thực sự hiệu quả, tháng 8/2022, HTX Bánh phồng Sơn Đốc được kiện toàn và tái cơ cấu. Hiện HTX có 20 thành viên với vốn điều lệ 200 triệu đồng, hướng tới mô hình hoạt động chuyên nghiệp hơn.
Việc củng cố tổ chức đã tạo động lực để HTX tập trung chuẩn hóa quy trình sản xuất, nâng cao chất lượng sản phẩm và mở rộng thị trường tiêu thụ.
Một trong những thay đổi rõ nét là quá trình cơ giới hóa nhiều công đoạn sản xuất. Máy quết bột, máy cán cùng các thiết bị hỗ trợ được đưa vào sử dụng giúp giảm đáng kể sức lao động thủ công, đồng thời nâng cao năng suất và bảo đảm độ đồng đều của sản phẩm.
 |
| Hiện nay, hơn 30 hộ dân vẫn duy trì nghề làm bánh truyền thống tại Sơn Đốc. |
Tuy vậy, yếu tố thủ công vẫn giữ vai trò quyết định. Người thợ phải kiểm soát độ dẻo của bột, nhiệt độ lò và thời gian nướng để tạo nên chiếc bánh đạt độ xốp, thơm và giòn đặc trưng. Chính sự kết hợp giữa công nghệ với kinh nghiệm truyền thống đã giúp bánh phồng Sơn Đốc giữ được bản sắc vốn có.
Song song với đổi mới sản xuất, nhiều sản phẩm của làng nghề cũng tham gia Chương trình Mỗi xã một sản phẩm (OCOP). Hiện có 7 sản phẩm đạt OCOP 3 sao của ba chủ thể khác nhau.
Trong đó, các sản phẩm mang thương hiệu Mười Thiết như bánh phồng nếp, bánh phồng mì sữa cốt dừa, bánh phồng mì dán chuối hay bánh tráng đã ghi nhận mức tiêu thụ tăng lên sau khi được công nhận OCOP, mở rộng cơ hội tiếp cận các hệ thống phân phối hiện đại.
Hiện bánh phồng Sơn Đốc không chỉ tiêu thụ rộng khắp khu vực Đồng bằng sông Cửu Long và Đông Nam Bộ mà còn từng bước vươn tới nhiều địa phương khác trong cả nước. Một số sản phẩm đã được đưa ra thị trường nước ngoài phục vụ cộng đồng người Việt.
Việc kết hợp giữa nhãn hiệu tập thể, chứng nhận OCOP và ứng dụng công nghệ đang tạo nên chuỗi giá trị mới cho làng nghề. Từ một sản phẩm thủ công truyền thống, bánh phồng Sơn Đốc từng bước được chuẩn hóa về chất lượng, xây dựng thương hiệu và nâng cao năng lực cạnh tranh.
 |
| 7 sản phẩm đạt OCOP 3 sao góp phần nâng cao thương hiệu và mở rộng thị trường cho bánh phồng Sơn Đốc. |
Thời gian tới, địa phương tiếp tục hỗ trợ HTX cải tiến mẫu mã, hoàn thiện bao bì và phát triển hệ thống truy xuất nguồn gốc nhằm đáp ứng yêu cầu ngày càng cao của thị trường. Khi mỗi sản phẩm đều minh bạch về quy trình sản xuất và xuất xứ, niềm tin của người tiêu dùng cũng được củng cố, góp phần nâng cao giá trị thương hiệu.
Bên cạnh đó, việc nghiên cứu xây dựng chỉ dẫn địa lý được xem là hướng phát triển lâu dài, tạo thêm "lớp bảo vệ" cho đặc sản địa phương sau nhãn hiệu tập thể, đồng thời nâng cao vị thế của bánh phồng Sơn Đốc trên thị trường.
Không chỉ hướng đến sản xuất, làng nghề còn được định hướng phát triển gắn với du lịch trải nghiệm. Những không gian làm bánh truyền thống, nơi du khách có thể trực tiếp quan sát các công đoạn chế biến và thưởng thức sản phẩm tại chỗ, được kỳ vọng sẽ trở thành điểm nhấn góp phần quảng bá văn hóa địa phương và tạo thêm nguồn thu cho người dân.
Hành trình phát triển của bánh phồng Sơn Đốc cho thấy sở hữu trí tuệ không chỉ dừng lại ở việc bảo hộ tên gọi sản phẩm mà còn trở thành động lực thúc đẩy phát triển kinh tế làng nghề. Từ việc được bảo hộ nhãn hiệu tập thể đến kiện toàn mô hình HTX, áp dụng công nghệ và chuẩn hóa chất lượng, mỗi bước đi đều hướng đến mục tiêu nâng cao giá trị sản phẩm và tạo sinh kế bền vững cho cộng đồng.
Khi thương hiệu được quản lý bài bản, người sản xuất liên kết chặt chẽ hơn và giá trị truyền thống được kết hợp với tư duy phát triển hiện đại, chiếc bánh phồng Sơn Đốc không chỉ giữ được hồn cốt của làng nghề trăm năm mà còn có thêm cơ hội khẳng định vị thế trên thị trường trong nước và từng bước vươn ra quốc tế.
