Giữa những vùng núi đá vôi hiểm trở của Cao Bằng có một loại quả rừng mang cái tên khá lạ – mác púp. Trước đây, khi vào mùa, quả chín vàng có thể rụng đầy trong rừng và ít được chú ý. Nhưng ngày nay, hạt mác púp đã trở thành đặc sản được nhiều người tìm mua, có giá khoảng 300.000-400.000 đồng/kg nhờ khả năng tạo thành món thạch tự nhiên độc đáo.
 |
| Mác púp còn gọi là bông cỏ. |
Mác púp còn được người dân địa phương gọi là bông cỏ hoặc trâu cỏ. Đây là loài cây dây leo, mọc tự nhiên chủ yếu ở những vùng núi đá của Cao Bằng. Cây có sức sống khỏe, thường bám vào các thân cây lớn hoặc len theo vách đá để phát triển. Nếu gặp điều kiện thuận lợi, dây cây trưởng thành có thể vươn dài tới 10-12 m.
Quả mác púp có hình dáng khá giống quả chay. Khi còn non, quả mang màu xanh, vỏ dày và nhẵn. Đến mùa chín, lớp vỏ chuyển sang màu vàng óng. Bên trong quả chứa nhiều tép nhỏ với vô số hạt li ti màu vàng nhạt.
 |
Mùa thu hoạch mác púp thường vào khoảng tháng 5 đến tháng 7 âm lịch. Việc tìm hái loại quả này không hề đơn giản bởi cây thường mọc ở những khu vực núi đá cheo leo hoặc leo cao trên thân cây lớn. Người dân nhiều khi phải trèo lên cao mới có thể hái được quả.
Sau khi thu hoạch, quả được bổ ra để lấy hạt. Hạt được rửa sạch rồi phơi khô để bảo quản và sử dụng dần. Theo kinh nghiệm của người dân địa phương, phải cần khoảng 2-3 kg quả tươi mới thu được 1 kg hạt khô.
Điều làm nên giá trị đặc biệt của mác púp chính là lớp chất keo tự nhiên có trong hạt. Không cần sử dụng gelatin hay bột rau câu, chỉ với hạt mác púp và nước sạch, người dân đã có thể làm ra món thạch mềm mát.
Hạt sau khi được rửa sạch thường cho vào túi vải mỏng, sau đó ngâm trong nước đun sôi để nguội và vò nhẹ. Khi được vò trong nước, chất keo từ hạt dần tiết ra, khiến nước trở nên sánh hơn. Sau khi lọc bỏ phần cặn và để yên khoảng 1-2 giờ, hỗn hợp sẽ tự đông thành thạch trong veo.
 |
| Thạch mác púp ở Cao Bằng. |
Thạch mác púp có kết cấu mềm, hơi dẻo và mang vị thanh mát. Người dân Cao Bằng thường ăn cùng nước đường phên, mật ong hoặc thêm một chút nước cốt chanh. Ngày nay, món thạch này còn được kết hợp với sữa chua, nước cốt dừa, chè, hoa quả hoặc dùng làm topping cho các loại đồ uống.
 |
Chính cách chế biến đặc biệt này khiến mác púp trở thành món quà lạ lẫm và thú vị đối với nhiều du khách khi đến Cao Bằng. Không ít người thích thú với trải nghiệm tự tay vò hạt, chờ nước đông lại thành thạch rồi thưởng thức thành quả.
Từ loại quả rừng từng mọc tự nhiên, ít được khai thác, mác púp ngày nay đã có giá trị kinh tế cao hơn. Hạt khô được bán trên thị trường với giá khoảng 300.000-400.000 đồng/kg, tùy thời điểm và nguồn hàng.
Đáng chú ý, thay vì chỉ phụ thuộc vào nguồn cây mọc tự nhiên, một số nơi đã bắt đầu thử nghiệm nhân giống bằng hạt và giâm cành để đưa mác púp về trồng tại vườn nhà hoặc dọc hàng rào. Cây giâm cành, nếu được chăm sóc phù hợp, có thể bắt đầu cho quả bói sau khoảng 3 năm, sau đó tiếp tục sinh trưởng và cho thu hoạch trong nhiều năm.
 |
Từ thứ quả từng chín vàng giữa núi rừng, mác púp đang dần trở thành một đặc sản mang đậm dấu ấn Cao Bằng, vừa tạo ra món thạch tự nhiên độc đáo, vừa mở ra hướng khai thác kinh tế mới cho người dân vùng núi.
