Theo lời các bậc cao niên, nghề dệt chiếu ở Định Yên đã xuất hiện hơn 200 năm trước, khi những cư dân từ vùng đồng bằng ven biển Thái Bình, Nam Định mang theo nghề truyền thống vào phương Nam lập nghiệp. Ban đầu, người dân tận dụng cây ô du mọc hoang để dệt chiếu, sau đó chuyển sang sử dụng lác – loại nguyên liệu cho sợi mịn, bền hơn.
Nhờ điều kiện giao thương thuận lợi cả đường thủy lẫn đường bộ, làng nghề dần phát triển, thu hút người dân tứ xứ đến sinh sống. Từ chỗ sản xuất phục vụ nhu cầu trong làng, chiếu Định Yên từng bước vươn ra thị trường rộng lớn.
Một câu ca dao quen thuộc vẫn được người dân nhắc lại: “Định Yên có vựa chiếu to – Lấy chồng xứ Định khỏi lo chiếu nằm”, như lời khẳng định về thời kỳ hưng thịnh của làng nghề.
Những năm 1980, Định Yên bước vào giai đoạn cực thịnh với gần 1.000 lao động, sản phẩm không chỉ tiêu thụ trong nước mà còn xuất khẩu sang Đông Âu, Liên Xô, Thái Lan, Campuchia.
 |
| Những chiếc ghe chở đầy lác, nặng hàng trăm kilogram, lần lượt cập bến. |
Để hoàn thiện một tấm chiếu, người thợ phải trải qua nhiều công đoạn công phu: chọn lác, chẻ sợi, phơi khô, nhuộm màu, chuẩn bị dây đai rồi mới đưa vào khung dệt.
Công đoạn nhuộm lác đòi hỏi kinh nghiệm. Người thợ phải canh lửa, canh thời gian để sợi đạt màu đều, không bị phai hay mốc. Khi phơi, lác cần “chín nắng” – đủ khô nhưng vẫn giữ độ dẻo để không gãy khi dệt.
Trên khung dệt, từng sợi lác được đan xen đều đặn, tạo nên các loại chiếu đa dạng như chiếu trơn, chiếu bông, chiếu con cờ, vảy cá hay những mẫu có hoa văn chữ như “Trăm năm hạnh phúc”. Những nghệ nhân lành nghề còn có thể tạo hình phức tạp như chim hạc, ngôi lầu hay họa tiết truyền thống.
Một nét đặc biệt của làng là “chợ chiếu đêm”, nơi việc mua bán diễn ra vào khuya. Ban ngày người dân dệt chiếu, ban đêm mang sản phẩm ra trao đổi với thương lái, tạo nên một sinh hoạt độc đáo hiếm thấy.
Khoảng 20 năm trở lại đây, máy dệt được đưa vào sử dụng giúp tăng năng suất. Nếu trước kia mỗi ngày một người chỉ dệt 5–6 chiếc, nay có thể tăng gấp đôi hoặc gấp ba. Tuy vậy, nhiều công đoạn như nhuộm lác, buộc sợi vẫn phụ thuộc vào bàn tay thủ công.
 |
| Máy dệt chiếu giúp người dân tăng năng suất. Ảnh: Báo Công lý. |
Tại làng, nhiều gia đình đã gắn bó với nghề qua ba, bốn thế hệ. Người lớn tuổi vẫn miệt mài làm những công đoạn phù hợp, trong khi lớp trẻ có thêm lựa chọn nghề nghiệp khác. Dù vậy, việc giữ gìn giá trị truyền thống vẫn được đặt lên hàng đầu.
Hiện nay, làng Định Yên có hơn 800 hộ làm nghề với khoảng 600 máy dệt. Sản phẩm được tiêu thụ rộng khắp trong nước và theo chân du khách ra nước ngoài, đặc biệt vào mùa cao điểm từ tháng 6 đến tháng 8.
Năm 2013, nghề dệt chiếu Định Yên được công nhận là Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia – một dấu mốc cho hành trình bền bỉ của làng nghề hơn hai thế kỷ.
