Trong những năm gần đây, cùng với sự phát triển mạnh mẽ của du lịch sinh thái, du lịch trải nghiệm và du lịch văn hóa, nhu cầu xây dựng cảnh quan xanh, đặc sắc theo mùa tại các địa phương ngày càng được quan tâm. Đối với tỉnh Ninh Bình – vùng đất nổi tiếng với Quần thể danh thắng Tràng An, Tam Cốc – Bích Động, Cố đô Hoa Lư, chùa Bái Đính…, việc phát triển các loài hoa, cây cảnh mang đậm bản sắc văn hóa dân tộc gắn với du lịch đang trở thành hướng đi nhiều tiềm năng. Trong đó, cây mai vàng (Ochna integerrima L.Merr.) được đánh giá là một trong những đối tượng có triển vọng lớn.
Mai vàng từ lâu đã trở thành biểu tượng của mùa xuân và Tết cổ truyền Việt Nam. Với sắc vàng rực rỡ tượng trưng cho may mắn, tài lộc và phồn vinh, hoa mai không chỉ mang giá trị thẩm mỹ mà còn chứa đựng ý nghĩa văn hóa sâu sắc trong đời sống tinh thần của người Việt. Trước đây, cây mai chủ yếu phát triển mạnh ở các tỉnh miền Trung và miền Nam do phù hợp với điều kiện khí hậu ấm áp. Tuy nhiên, trong những năm gần đây, nhiều nghiên cứu khoa học đã cho thấy một số nguồn gen mai vàng hoàn toàn có khả năng thích nghi với điều kiện mùa đông miền Bắc nếu được tuyển chọn và áp dụng đồng bộ các biện pháp kỹ thuật phù hợp.
 |
| Một giống mai vàng trồng thử nghiệm ở Ninh Bình |
Xuất phát từ thực tiễn đó, Viện Nghiên cứu Rau quả đã chủ trì thực hiện đề tài khoa học cấp tỉnh: “Tuyển chọn và phát triển cây mai vàng (Ochna integerrima L.Merr.) góp phần phát triển du lịch trên địa bàn tỉnh Ninh Bình” do PGS.TS. Đặng Văn Đông làm chủ nhiệm. Đề tài được triển khai từ năm 2024 đến năm 2026 với mục tiêu tuyển chọn các giống mai vàng phù hợp với điều kiện sinh thái Ninh Bình; xây dựng quy trình kỹ thuật nhân giống, chăm sóc và điều khiển ra hoa; đồng thời phát triển các mô hình sản xuất gắn với phục vụ du lịch và cảnh quan địa phương.
Trong quá trình thực hiện, nhóm nghiên cứu đã tiến hành thu thập 15 giống mai vàng, có nguồn gốc từ nhiều vùng sinh thái khác nhau như mai vàng Yên Tử, mai vàng Huế, mai Giảo, mai Vĩnh Hảo, mai cánh nhọn, mai lá quắn, mai tứ quý… nhằm đánh giá khả năng thích nghi trong điều kiện khí hậu Ninh Bình. Qua nghiên cứu, ba giống triển vọng nhất đã được tuyển chọn gồm: mai vàng M1, M2 và M7- Đây là các giống có khả năng sinh trưởng khỏe, cho nhiều hoa, màu sắc đẹp, độ bền hoa cao và đặc biệt có khả năng nở hoa tương đối ổn định trong điều kiện mùa đông miền Bắc.
 |
| Nhóm cán bộ đánh giá giống mai thu thập |
Một trong những kết quả nổi bật của đề tài là đã hoàn thiện được các quy trình kỹ thuật nhân giống mai vàng bằng gieo hạt và ghép cành phù hợp với điều kiện địa phương. Đồng thời, nhóm nghiên cứu cũng xây dựng thành công quy trình chăm sóc và điều khiển ra hoa theo ý muốn, góp phần nâng cao tỷ lệ nở hoa đúng dịp Tết Nguyên đán – yếu tố quyết định giá trị thương mại của cây mai.
Đặc biệt, các nghiên cứu cho thấy thời điểm vặt lá khoảng 42 ngày trước Tết giúp cây mai cho tỷ lệ nở hoa đúng dịp cao, hoa nở đồng đều và chất lượng tốt hơn. Bên cạnh đó, việc ứng dụng công nghệ IoT trong quản lý sản xuất như hệ thống tưới tự động, theo dõi nhiệt độ và độ ẩm đã góp phần nâng cao hiệu quả chăm sóc, giảm chi phí lao động và nâng cao chất lượng cây mai thương phẩm.
 |
| Sơ đồ nguyên lý hoạt động hệ thống IoT ứng dụng cho cây mai ở Ninh Bình |
Từ kết quả nghiên cứu, đề tài đã xây dựng thành công mô hình nhân giống mai vàng quy mô 2.000 m² với 5.000 cây giống, đồng thời phát triển mô hình sản xuất mai vàng thương phẩm quy mô 5.000 m² gắn với phát triển du lịch tại Ninh Bình. Những mô hình này bước đầu cho thấy cây mai vàng không chỉ có giá trị kinh tế cao mà còn có tiềm năng trở thành sản phẩm cảnh quan đặc sắc phục vụ phát triển du lịch sinh thái, du lịch trải nghiệm và du lịch văn hóa tại địa phương.
 |
| Xây dựng mô hình cây thương phẩm |
Theo các chuyên gia, nếu được quy hoạch và phát triển bài bản, Ninh Bình hoàn toàn có thể hình thành các tuyến đường mai vàng, vườn mai phục vụ du khách tham quan, chụp ảnh vào dịp Tết và mùa xuân. Mai vàng cũng có thể được sử dụng rộng rãi trong các khu du lịch sinh thái, khu tâm linh, khách sạn, khu nghỉ dưỡng và không gian công cộng nhằm tạo điểm nhấn cảnh quan đặc sắc theo mùa.
Ngoài giá trị kinh tế trực tiếp từ sản xuất và kinh doanh cây cảnh, việc phát triển cây mai vàng còn góp phần tạo việc làm, nâng cao thu nhập cho người dân, đa dạng hóa sản phẩm du lịch và quảng bá hình ảnh văn hóa của tỉnh Ninh Bình. Đặc biệt, việc kết hợp giữa cảnh quan hoa mai với các giá trị lịch sử, văn hóa và sinh thái sẵn có sẽ góp phần nâng cao sức hấp dẫn của du lịch Ninh Bình trong dịp đầu xuân – thời điểm lượng du khách đến địa phương tăng mạnh hằng năm.
Có thể khẳng định rằng, kết quả bước đầu của đề tài đã mở ra triển vọng mới cho việc phát triển cây mai vàng tại Ninh Bình. Đây không chỉ là hướng đi có ý nghĩa về mặt kinh tế mà còn góp phần bảo tồn, phát huy giá trị văn hóa truyền thống của dân tộc, đồng thời tạo thêm sản phẩm du lịch đặc trưng cho địa phương trong tương lai.
