Theo truyền thuyết dân gian, các vùng Vĩnh Hảo, Cà Ná, Phan Rang, Phan Rí thuộc Bình Thuận cũ (nay thuộc tỉnh Lâm Đồng) từng là nơi tọa lạc của những vườn "mai uyển" nổi tiếng với đủ loại mai quý hiếm: hoàng mai vàng rực, bạch mai trắng thanh, hồng mai ửng hồng e lệ.
Không giống mai trồng chậu được chăm chút kỹ lưỡng, mai rừng Bình Thuận mang vẻ đẹp mộc mạc, hoang sơ đặc trưng. Hoa thường có 5 cánh, nhụy lớn, sắc vàng tươi rực và tỏa hương thơm nồng. Chính sự kiên cường bám đá, bám núi trong điều kiện khắc nghiệt của vùng nắng gió đã tạo nên sức sống bền bỉ - phẩm chất mà người Bình Thuận coi là biểu tượng cho tinh thần của mình.
 |
 |
Trong số những câu chuyện gắn với mai rừng Bình Thuận, nổi tiếng nhất là giai thoại về mối tình giữa vua Champa Chế Mân và Huyền Trân công chúa nhà Trần.
Tương truyền, trong một chuyến tuần du phương Nam, công chúa Huyền Trân đã bị mê đắm trước cảnh sắc núi rừng hùng vĩ và những bông mai vàng nở rộ bên dòng suối Vĩnh Hảo. Chứng kiến nỗi xúc động và niềm say mê của người đẹp, vua Chế Mân - người trị vì vương quốc Champa hùng mạnh, đã cho lập hẳn một vườn mai rộng lớn tại đây để công chúa thưởng ngoạn mỗi ngày, vơi bớt nỗi nhớ cố hương đất Bắc.
Từ đó, vùng đất Vĩnh Hảo được lưu truyền trong dân gian như một "xứ sở của mai rừng", nơi tình yêu và thiên nhiên hòa quyện thành một.
 |
| Mai rừng Bình Thuận (nay thuộc tỉnh Lâm Đồng) có vẻ đẹp thuần khiết, hoa thường có 5 cánh, nhụy lớn và nở rất thơm. |
Bên cạnh giai thoại về Chế Mân và Huyền Trân, một số tư liệu còn ghi chép rằng Thái thượng hoàng Trần Nhân Tông - vị vua anh minh đã nhường ngôi để xuất gia tu hành, trong chuyến vân du phương Nam năm 1301 cũng đã ghé thăm các rừng mai tự nhiên tại Phan Rang, Vĩnh Hảo, Phan Rí.
Trước vẻ đẹp huyền ảo của những rừng mai vàng bạt ngàn, ngài đã mang cảm hứng ấy trở về, và từ đó loài mai vàng được lan trồng đến nhiều vùng đất miền Bắc. Đáng chú ý nhất, mai vàng Yên Tử - loài hoa gắn liền với thiền phái Trúc Lâm do chính Trần Nhân Tông sáng lập, ngày nay được nhiều người cho là có nguồn gốc xuất phát từ vùng đất nắng gió Phan Rang, Vĩnh Hảo, Phan Rí này.
Dù là truyền thuyết hay giả thuyết lịch sử chờ được kiểm chứng, những câu chuyện ấy đã góp phần tạo nên chiều sâu văn hóa cho một loài hoa bình dị của mùa xuân phương Nam.
Trước thập niên 1990, khi mai trồng chậu chưa phổ biến, người dân Bình Thuận có tập tục riêng mỗi dịp cuối năm: lặn lội vào rừng để "săn" cành mai rừng về chưng Tết.
Từ giữa tháng Chạp, từng nhóm người rủ nhau vào các dãy núi thuộc Phan Sơn, Phan Lâm, Phan Tiến (huyện Bắc Bình cũ), hay Hàm Phú, Hàm Trí, Thuận Hòa (huyện Hàm Thuận Bắc cũ) để tìm những cành mai rừng đẹp nhất. Công việc vừa là thú vui, vừa là nguồn thu nhập thêm cho nhiều gia đình dịp cuối năm.
Cành mai rừng được mang về, cắm vào bình hoặc chưng cả chậu, tỏa hương thơm khắp nhà trong những ngày xuân. Đó là ký ức không thể phai trong lòng nhiều thế hệ người Bình Thuận.
 |
 |
| Vẻ đẹp của mai rừng Bình Thuận qua tạo dáng bonsai của anh Lê Văn Phương. |
Ngày nay, việc khai thác mai rừng tự nhiên đã bị hạn chế nghiêm ngặt nhằm bảo vệ hệ sinh thái rừng. Thay vào đó, nhiều người chuyển sang sưu tầm gốc mai cổ thụ hoặc tạo dáng mai rừng thành bonsai - một nghệ thuật đòi hỏi sự kiên nhẫn và am hiểu sâu về tập tính của cây.
Anh Lê Văn Phương, ngụ xã Liên Hương, tỉnh Lâm Đồng (thuộc địa phận huyện Tuy Phong, Bình Thuận trước đây), một người sưu tầm mai rừng lâu năm, chia sẻ: mai rừng vốn có đặc tính khó chăm sóc hơn mai trồng thông thường. Thêm vào đó, năm nay lịch nhuận cộng với thời tiết thất thường khiến phần lớn mai rừng nở sớm trước Tết, ảnh hưởng không nhỏ đến thu nhập của người trồng.
Dẫu vậy, vẻ đẹp hoang sơ, thuần khiết của mai rừng Bình Thuận vẫn tiếp tục chinh phục người chơi hoa khắp mọi miền. Bởi với người Bình Thuận, mai rừng không đơn giản chỉ là một loài cây cảnh, đó còn là ký ức tuổi thơ, là truyền thuyết cha ông, là hồn xuân ngàn đời của miền đất phương Nam nắng gió.
