Hoàng mai Huế từ lâu đã trở thành biểu tượng tinh khiết và thanh cao của đất Cố đô, không chỉ là loài hoa cảnh quý mà còn gắn liền với chiều sâu văn hóa, lịch sử, tâm linh của người dân nơi đây.
Nếu miền Bắc nổi tiếng với đào phai, miền Nam quen thuộc với mai vàng đại diện cho sự may mắn, phú quý, thì miền Trung, đặc biệt ở Huế, lại lưu giữ một giống mai quý hiếm mang tên Hoàng mai Huế. Đây là giống cây đã gắn bó với vùng đất cố đô từ hàng trăm năm, xuất hiện trong các khu vườn hoàng cung, phủ đệ, chùa chiền và trong vườn nhà của bao thế hệ người dân xứ Huế. Hoàng mai Huế không chỉ là một loại hoa cảnh, mà còn là biểu tượng văn hóa, chứa đựng tinh thần thanh cao, thuần khiết, gắn liền với lối sống tao nhã, tinh tế của vùng đất cố đô.
 |
| Hoàng mai Huế từ lâu đã trở thành biểu tượng tinh khiết và thanh cao của đất Cố đô, không chỉ là loài hoa cảnh quý mà còn gắn liền với chiều sâu văn hóa, lịch sử, tâm linh của người dân nơi đây. |
Tuy nhiên, trong nhiều năm qua, giống mai vàng Huế đứng trước nguy cơ bị thoái hóa, số lượng cây nguyên bản giảm sút nghiêm trọng do quá trình đô thị hóa, biến đổi khí hậu và sự lai tạp tự nhiên. Nhiều cây cổ thụ hàng trăm năm tuổi không còn được chăm sóc đúng mức, trong khi giống mai chuẩn Huế có nguy cơ bị mất đi bản sắc. Trước thực trạng đó, việc nghiên cứu bảo tồn và phát triển Hoàng mai Huế trở thành một nhiệm vụ cấp bách, vừa nhằm giữ gìn nguồn gen quý hiếm, vừa mở ra hướng đi mới cho phát triển kinh tế bền vững dựa trên cây cảnh.
Trong bối cảnh ấy, từ năm 2021, Trung tâm Nghiên cứu và Phát triển Hoa, Cây cảnh thuộc Viện Nghiên cứu Rau quả đã phối hợp với TP. Huế triển khai đề tài “Nghiên cứu bảo tồn và phát triển giống mai vàng Huế”. Đề tài đặt mục tiêu không chỉ dừng lại ở việc lưu giữ nguồn gen mà còn tiến tới xây dựng quy trình nhân giống, trồng thử nghiệm và phát triển thành sản phẩm kinh tế – văn hóa đặc thù. Đây là bước đi có tính chiến lược, kết hợp giữa khoa học hiện đại và tri thức truyền thống, tạo ra cơ sở khoa học để mai vàng Huế có thể khẳng định thương hiệu trên phạm vi quốc gia và quốc tế.
Quá trình triển khai nghiên cứu đã được tiến hành bài bản. Các nhà khoa học đã tiến hành khảo sát, số hóa và lập bản đồ phân bố cây Hoàng mai Huế trên địa bàn tỉnh. Hàng trăm mẫu vật được thu thập, phân tích để đánh giá tính đa dạng di truyền, từ đó xác định những cây mai tiêu biểu làm cơ sở cho việc nhân giống. Kết quả cho thấy Hoàng mai Huế có những đặc điểm hình thái, sinh học riêng biệt, khác biệt rõ rệt so với các giống mai vàng phổ biến ở miền Nam. Hoa Hoàng mai Huế có sắc vàng đậm, cánh hoa dày, viền lượn sóng nhẹ, hương thơm thoảng dịu và đặc biệt có thể nở bền từ 5–7 ngày, lâu tàn hơn nhiều so với các giống mai khác.
 |
| Hình ảnh Tổ chuyên gia kiểm tra thực địa đề tài “Nghiên cứu bảo tồn và phát triển giống mai vàng Huế (Hoàng mai Huế)” - (Ảnh: favri.org.vn) |
Từ việc tuyển chọn cây đầu dòng, nhóm nghiên cứu đã xây dựng các quy trình nhân giống bằng nhiều phương pháp khác nhau, bao gồm gieo hạt, giâm cành, chiết cành và nuôi cấy mô. Trong đó, phương pháp nuôi cấy mô được đánh giá là hiệu quả nhất để tạo ra nguồn giống sạch bệnh, đồng nhất và có khả năng nhân rộng nhanh. Đồng thời, những quy trình chăm sóc, bón phân, cắt tỉa, tuốt lá… cũng được tiêu chuẩn hóa nhằm tạo cơ sở khoa học cho việc sản xuất quy mô lớn. Một mô hình trồng thử nghiệm với 2.000 cây trên diện tích 01 ha đã được triển khai, cho kết quả tỷ lệ sống đạt trên 90%, nhiều cây đã ra hoa ổn định. Điều này chứng tỏ Hoàng mai Huế hoàn toàn có thể trở thành loại cây trồng hàng hóa, mang lại giá trị kinh tế cao.
Kết quả thực tế cũng cho thấy, so với trồng hoa cúc hoặc lúa, hiệu quả kinh tế từ việc trồng mai vàng Huế cao hơn từ 1,13 – 2,75 lần so với hoa Cúc và 2,51 - 3,89 lần so với cây lúa. Có thể nói đề tài "Nghiên cứu bảo tồn và phát triển giống mai vàng Huế" đã đạt được nhiều thành tựu quan trọng, không chỉ giúp bảo vệ và phát triển giống mai quý hiếm của Việt Nam mà còn mang lại lợi ích kinh tế - xã hội to lớn. Các kết quả nghiên cứu sẽ tiếp tục được ứng dụng rộng rãi, giúp mai vàng Huế trở thành biểu tượng đặc trưng của Huế, đồng thời góp phần thực hiện thành công đề án "Xây dựng Thừa Thiên Huế trở thành xứ sở của mai vàng Việt Nam".
Sáng 21/8/2025, Sở Khoa học và Công nghệ thành phố Huế tổ chức nghiệm thu đề tài “Nghiên cứu bảo tồn và phát triển giống mai vàng Huế (Hoàng mai Huế)” do Trung tâm Nghiên cứu và Phát triển Hoa, Cây cảnh – Viện Nghiên cứu Rau quả chủ trì, PGS.TS. Đặng Văn Đông làm chủ nhiệm, triển khai trong giai đoạn 2022–2025.
Hội đồng nghiệm thu ghi nhận nhiều kết quả nổi bật: khảo sát, số hóa bản đồ phân bố mai vàng Huế; chứng minh hiệu quả kinh tế của cây mai cao hơn 52–75% so với nhiều cây trồng khác; xác định được chỉ thị phân tử (SR10, SR11) giúp nhận dạng giống chính xác. Đề tài đã xây dựng hướng dẫn nhận dạng và bảo tồn nguồn gen, lựa chọn 100 cây mai trên 50 năm tuổi để bảo tồn bằng hệ thống truy xuất nguồn gốc QR code; tuyển chọn 50 cây đầu dòng phục vụ nhân giống; ban hành hướng dẫn kiểm soát giao phấn và quy trình nhân giống bằng gieo hạt, giâm cành, chiết cành, nuôi cấy mô. Đồng thời, nhóm nghiên cứu đã xây dựng mô hình nhân giống 2.000 cây và mô hình trồng chăm sóc 1 ha, cho hiệu quả tăng 22–25% so với kỹ thuật truyền thống. Nhiều hội thảo, tập huấn cũng đã được tổ chức nhằm chuyển giao kết quả cho người dân và doanh nghiệp.
 |
| Hình ảnh Hội nghị nghiệm thu đề tài: “Nghiên cứu bảo tồn và phát triển giống mai vàng Huế (Hoàng mai Huế)” - (Ảnh: favri.org.vn) |
Các kết quả nghiên cứu được công bố trên một tạp chí quốc tế, ba tạp chí trong nước cùng nhiều báo, đài trung ương và địa phương. Hội đồng nghiệm thu đánh giá đề tài đạt yêu cầu, với số điểm trung bình 80,5/100.
Bên cạnh kết quả nghiên cứu, một bước ngoặt quan trọng khác đối với Hoàng mai Huế là việc được bảo hộ chỉ dẫn địa lý. Ngày 18/01/2024, Cục Sở hữu trí tuệ (Bộ Khoa học và Công nghệ) đã ban hành Quyết định số 10/QĐ-SHTT, cấp Giấy chứng nhận đăng ký chỉ dẫn địa lý số 00134 cho sản phẩm Hoàng mai “Huế”. Theo đó, Sở Khoa học và Công nghệ TP. Huế là cơ quan quản lý chỉ dẫn địa lý này. Đây là sự kiện có ý nghĩa lớn, khẳng định giá trị, uy tín và thương hiệu của Hoàng mai Huế không chỉ trong phạm vi địa phương mà còn trên bình diện quốc gia và quốc tế.
Việc được bảo hộ chỉ dẫn địa lý giúp Hoàng mai Huế có cơ sở pháp lý để chống lại các hành vi gian lận thương mại, bảo vệ uy tín sản phẩm trước sự lai tạp hoặc giả mạo từ nơi khác. Đồng thời, nó cũng mở ra cơ hội nâng cao giá trị sản phẩm trên thị trường, thu hút sự quan tâm của các nhà đầu tư, doanh nghiệp và khách hàng trong và ngoài nước. Chỉ dẫn địa lý còn là công cụ để quảng bá hình ảnh TP. Huế như một “xứ sở mai vàng Việt Nam”, gắn kết giữa truyền thống văn hóa và phát triển kinh tế hiện đại.
Giá trị đặc thù của Hoàng mai Huế không chỉ đến từ yếu tố khoa học hay thương hiệu pháp lý mà còn từ điều kiện tự nhiên và tri thức bản địa. Huế vốn có khí hậu đặc trưng, với mùa đông se lạnh, mùa hè nắng gắt nhưng độ ẩm cao, đất đai giàu mùn và kali, thoát nước tốt, phù hợp để mai sinh trưởng khỏe mạnh, cho hoa bền đẹp. Người dân Huế có kinh nghiệm lâu đời trong việc chăm sóc mai, từ cách chọn giống, bón phân hữu cơ, cắt tỉa cho đến tuốt lá để hoa nở đúng dịp Tết. Đặc biệt, họ hạn chế tối đa việc sử dụng thuốc bảo vệ thực vật hóa học, giúp cây phát triển tự nhiên, giữ được hương thơm và màu sắc nguyên bản. Sự kết hợp giữa điều kiện tự nhiên và bàn tay khéo léo của con người đã tạo nên bản sắc riêng cho Hoàng mai Huế, khiến nó khác biệt với bất kỳ giống mai nào khác.
 |
| Hoàng mai Huế không chỉ hiện diện trong vườn nhà dân gian mà còn gắn bó mật thiết với không gian cung đình. |
Về mặt văn hóa, Hoàng mai Huế không chỉ hiện diện trong vườn nhà dân gian mà còn gắn bó mật thiết với không gian cung đình. Từ thời nhà Nguyễn, mai vàng đã được trồng trong Đại Nội, trong các phủ đệ, lăng tẩm, góp phần làm nên vẻ đẹp trang nhã, thanh khiết cho chốn cung đình. Trong đời sống thường nhật, người Huế cũng xem mai vàng như một người bạn tinh thần, hiện diện trong sân vườn, nơi thờ tự, biểu tượng cho sự may mắn, trường thọ và thanh cao. Mỗi dịp xuân về, hình ảnh những cây mai khoe sắc vàng bên dòng Hương Giang, dưới bóng Trường Tiền hay trong khu vườn cổ kính đã trở thành ký ức đẹp đẽ, khó phai mờ trong lòng người dân và du khách.
Ngày nay, việc nghiên cứu bảo tồn, phát triển và bảo hộ chỉ dẫn địa lý cho Hoàng mai Huế không chỉ mang lại giá trị khoa học, kinh tế mà còn góp phần gìn giữ bản sắc văn hóa. Đó là minh chứng cho sự kết hợp hài hòa giữa truyền thống và hiện đại, giữa bảo tồn và phát triển, giữa văn hóa và kinh tế. Hoàng mai Huế có thể trở thành một sản phẩm du lịch đặc trưng, kết nối với các tour tham quan vườn mai, lễ hội hoa xuân, qua đó nâng cao vị thế của Huế trên bản đồ du lịch Việt Nam và quốc tế.
Nhìn về tương lai, Hoàng mai Huế hoàn toàn có thể trở thành biểu tượng xanh của kinh tế bền vững. Với sự vào cuộc của các cơ quan nghiên cứu, chính quyền địa phương và cộng đồng người dân, cùng với sự bảo hộ pháp lý của chỉ dẫn địa lý, Hoàng mai Huế sẽ có điều kiện để nhân rộng, phát triển thành ngành hàng giá trị cao. Không chỉ dừng ở cây cảnh, Hoàng mai còn có thể mở rộng ứng dụng trong chế phẩm sinh học, dược liệu, sản phẩm quà tặng, nâng cao chuỗi giá trị gia tăng. Đồng thời, việc xây dựng thương hiệu Hoàng mai Huế ra thị trường quốc tế sẽ góp phần đưa hình ảnh Việt Nam ra thế giới, quảng bá văn hóa và thiên nhiên đặc sắc của đất nước.
Từ những kết quả đã đạt được, có thể khẳng định rằng việc nghiên cứu bảo tồn và phát triển Hoàng mai Huế là một bước tiến khoa học có ý nghĩa chiến lược, mở ra cơ hội phát triển bền vững cho ngành cây cảnh Việt. Đây không chỉ là việc giữ gìn một loài cây quý, mà còn là hành trình bảo tồn một phần hồn cốt văn hóa dân tộc, khẳng định bản sắc riêng của đất cố đô. Trong dòng chảy hiện đại, Hoàng mai Huế sẽ tiếp tục tỏa sáng như một biểu tượng kết nối quá khứ – hiện tại – tương lai, góp phần xây dựng nền kinh tế xanh, văn hóa giàu bản sắc và phát triển bền vững cho đất nước.
