Sau nhiều năm triển khai, Chương trình Mỗi xã một sản phẩm (OCOP) không còn là khái niệm xa lạ với người dân nông thôn. Từ những chai mật ong vùng cao, gói trà dược liệu, sản phẩm thủ công mỹ nghệ cho đến các mô hình du lịch cộng đồng, OCOP đã góp phần làm thay đổi cách nhìn về kinh tế nông thôn. Nhiều sản phẩm từng chỉ quanh quẩn ở chợ quê nay đã có mặt trong siêu thị, sàn thương mại điện tử, thậm chí xuất khẩu ra nước ngoài.
Nhưng cùng với sự phát triển ấy, câu chuyện chất lượng, tính minh bạch và sự đồng đều giữa các sản phẩm OCOP cũng đặt ra không ít yêu cầu mới. Có nơi làm rất tốt, sản phẩm chỉn chu từ mẫu mã đến chất lượng. Song cũng có nơi còn mang tính phong trào, hồ sơ mạnh hơn thực tế sản phẩm. Chính vì vậy, việc ban hành Bộ tiêu chí OCOP mới được xem là bước đi cần thiết để chương trình này đi vào chiều sâu thay vì phát triển theo số lượng.
 |
| Bộ tiêu chí và quy trình đánh giá, phân hạng sản phẩm OCOP mới, tạo cơ sở chuẩn hóa hoạt động công nhận sản phẩm mỗi xã một sản phẩm theo hướng minh bạch, nâng cao chất lượng, giá trị thương hiệu và phát triển bền vững. |
Theo Quyết định mới, Bộ tiêu chí không chỉ quy định việc đánh giá, phân hạng và công nhận sản phẩm OCOP mà còn bổ sung các nội dung liên quan đến nâng hạng, công nhận lại, thu hồi giấy chứng nhận cũng như công tác kiểm tra, giám sát sản phẩm sau khi đã được công nhận. Điều này cho thấy OCOP không còn dừng ở việc “đạt sao là xong”, mà sản phẩm phải duy trì được chất lượng trong suốt quá trình tồn tại trên thị trường.
Điểm đáng chú ý là khái niệm sản phẩm OCOP tiếp tục được định vị theo hướng rõ ràng hơn. Đó phải là sản phẩm đặc sản, đặc sắc, mang bản sắc địa phương, gắn với giá trị văn hóa truyền thống, bảo đảm an toàn thực phẩm, bảo vệ môi trường và trách nhiệm xã hội. Nói cách khác, OCOP giờ đây không chỉ là sản phẩm bán được hàng mà còn phải kể được câu chuyện văn hóa và thể hiện trách nhiệm với cộng đồng.
Trong bối cảnh người tiêu dùng ngày càng quan tâm đến nguồn gốc sản phẩm, quy trình sản xuất và yếu tố xanh, định hướng này được xem là phù hợp với xu thế thị trường. Một sản phẩm muốn tồn tại lâu dài không thể chỉ ngon hay đẹp mà còn cần sự minh bạch và niềm tin.
Theo quy định mới, có 06 nhóm sản phẩm được tham gia đánh giá, phân hạng OCOP gồm: thực phẩm; đồ uống; dược liệu và sản phẩm từ dược liệu; hàng thủ công mỹ nghệ; sinh vật cảnh; dịch vụ du lịch cộng đồng, du lịch sinh thái và điểm du lịch. Đây đều là những lĩnh vực gắn trực tiếp với lợi thế đặc trưng của từng vùng miền.
Việc đưa nhóm sinh vật cảnh và dịch vụ du lịch cộng đồng tiếp tục nằm trong hệ thống OCOP cũng cho thấy chương trình này đang mở rộng không gian phát triển kinh tế nông thôn theo hướng đa giá trị. Một làng nghề không chỉ bán sản phẩm mà còn có thể bán trải nghiệm văn hóa, cảnh quan và câu chuyện bản địa.
Đối tượng tham gia OCOP cũng khá rộng, từ hợp tác xã, tổ hợp tác, doanh nghiệp nhỏ và vừa cho đến hộ sản xuất, hộ gia đình có đăng ký kinh doanh. Riêng nhóm du lịch cộng đồng còn có thêm hội, hiệp hội, trung tâm điều hành hoặc các tổ chức tương đương. Điều này tạo điều kiện để nhiều mô hình kinh tế ở nông thôn có cơ hội tham gia sân chơi OCOP thay vì chỉ giới hạn ở doanh nghiệp lớn.
Một trong những điểm mới được nhiều địa phương quan tâm là cấu trúc Bộ tiêu chí đánh giá sản phẩm OCOP. Theo đó, Bộ tiêu chí gồm 03 phần với tổng điểm tối đa 100 điểm.
Phần A là các tiêu chí về sản phẩm và sức mạnh cộng đồng, chiếm 40 điểm. Đây là nhóm tiêu chí liên quan đến tổ chức sản xuất, phát triển sản phẩm và sự tham gia của cộng đồng địa phương.
Phần B là các tiêu chí về khả năng tiếp thị, chiếm 25 điểm, bao gồm hoạt động quảng bá và đặc biệt là “câu chuyện sản phẩm”. Trước đây, nhiều sản phẩm OCOP có chất lượng khá tốt nhưng thiếu khả năng truyền tải giá trị văn hóa và bản sắc riêng nên khó tạo dấu ấn trên thị trường. Nay, yếu tố kể chuyện được đưa vào tiêu chí đánh giá cho thấy tư duy làm OCOP đã thay đổi đáng kể.
Một sản phẩm trà sẽ hấp dẫn hơn nếu người mua hiểu về vùng nguyên liệu, tập quán canh tác hay câu chuyện của người làm ra nó. Một sản phẩm thủ công mỹ nghệ cũng có sức sống lâu hơn khi mang theo dấu ấn văn hóa làng nghề. Chính những giá trị mềm ấy đôi khi lại tạo ra khác biệt lớn trên thị trường.
Phần C là các tiêu chí về chất lượng sản phẩm với 35 điểm, bao gồm các nội dung như chỉ tiêu cảm quan, dinh dưỡng, tính độc đáo, công bố chất lượng, hướng dẫn sử dụng, bảo đảm chất lượng và cơ hội tiếp cận thị trường toàn cầu.
Có thể thấy, Bộ tiêu chí mới đang hướng OCOP đến một chuẩn phát triển bài bản hơn. Không chỉ đẹp ở bao bì hay nổi trên mạng xã hội, sản phẩm còn phải bảo đảm tiêu chuẩn thực chất nếu muốn đứng vững.
Quyết định cũng quy định rõ việc phân hạng sản phẩm OCOP theo 5 mức sao. Trong đó, hạng 5 sao là cấp quốc gia với số điểm từ 90 đến 100, dành cho các sản phẩm chất lượng cao, có thương hiệu và đủ điều kiện hướng tới xuất khẩu.
Hạng 4 sao dành cho các sản phẩm có tiềm năng nâng cấp lên 5 sao, trong khi hạng 3 sao là những sản phẩm đã có sự ổn định về chất lượng và thị trường. Hai mức 1 sao và 2 sao được xem như giai đoạn khởi đầu để các chủ thể tiếp tục hoàn thiện sản phẩm.
Cách phân hạng này giúp các địa phương và chủ thể OCOP nhìn rõ vị trí sản phẩm của mình đang ở đâu, cần cải thiện điều gì thay vì chỉ chạy theo thành tích “có sao”. Nhiều chuyên gia cho rằng, nếu làm nghiêm túc, hệ thống phân hạng sẽ trở thành động lực thúc đẩy cạnh tranh lành mạnh giữa các sản phẩm địa phương.
Một điểm đáng chú ý khác là quy trình đánh giá và công nhận sản phẩm OCOP sẽ được thực hiện theo 2 cấp gồm cấp tỉnh và cấp trung ương. UBND cấp tỉnh tổ chức đánh giá ít nhất 2 đợt mỗi năm, trong khi Bộ Nông nghiệp và Môi trường tổ chức đánh giá sản phẩm OCOP cấp quốc gia theo định kỳ riêng.
Việc quy định thời gian cụ thể cho từng đợt đánh giá giúp các chủ thể chủ động chuẩn bị hồ sơ, đồng thời tạo tính minh bạch trong quá trình xét duyệt. Trong trường hợp số lượng hồ sơ nhiều, các địa phương và bộ ngành có thể tổ chức thêm các đợt đánh giá bổ sung.
So với trước đây, hồ sơ đánh giá OCOP cũng được quy định chặt chẽ hơn. Ngoài phiếu đăng ký và báo cáo tự đánh giá, các chủ thể phải cập nhật nhiều thông tin liên quan đến nguyên liệu, công nghệ, bao bì, nhãn mác, kết quả kiểm nghiệm, thị trường tiêu thụ, doanh thu và các giấy tờ pháp lý còn hiệu lực.
Đặc biệt, với sản phẩm đề nghị công nhận 5 sao, hồ sơ phải trải qua nhiều bước thẩm định từ cấp tỉnh trước khi trình Bộ Nông nghiệp và Môi trường xem xét. Điều này nhằm bảo đảm các sản phẩm đạt 5 sao thực sự xứng tầm, tránh tình trạng chạy theo hình thức.
Thực tế cho thấy, OCOP không đơn thuần là một chương trình chấm sao sản phẩm. Điều quan trọng hơn nằm ở việc chương trình này đang tạo sinh kế cho người dân nông thôn, giữ gìn nghề truyền thống và mở ra cơ hội phát triển kinh tế địa phương theo hướng bền vững.
Nhiều vùng quê từng chỉ sống dựa vào sản xuất nhỏ lẻ nay đã bắt đầu xây dựng thương hiệu riêng. Có địa phương thành công nhờ sản phẩm dược liệu, nơi khác phát triển mạnh du lịch cộng đồng hoặc làng nghề truyền thống. Khi sản phẩm có thương hiệu, người dân cũng có thêm động lực giữ gìn vùng nguyên liệu, bảo tồn nghề cổ và nâng cao chất lượng sản xuất.
Bộ tiêu chí OCOP mới vì thế không chỉ là một bộ quy định kỹ thuật. Đằng sau những con số và biểu mẫu là kỳ vọng tạo ra một hệ sinh thái sản phẩm nông thôn chuyên nghiệp hơn, minh bạch hơn và đủ sức cạnh tranh trên thị trường hiện đại.
Trong hành trình xây dựng thương hiệu nông sản và đặc sản Việt Nam, OCOP đang dần trở thành một mắt xích quan trọng. Và với những quy định mới vừa được ban hành, chương trình này được kỳ vọng sẽ bước sang giai đoạn phát triển thực chất hơn, nơi giá trị của sản phẩm không chỉ nằm ở số sao được công nhận mà còn ở niềm tin của thị trường và sự bền vững của cộng đồng địa phương.
Xem và tải Quyết định số 26/2026/QĐ-TTg tại đây
