"Uống chén thứ nhất thấy thân thể khỏe ra; uống chén thứ hai thấy quá khứ hiện về; uống chén thứ ba thấy có thể thông cảm được với các vị tiền bối; uống chén thứ tư thấy gió thổi lất phất ở hai bên tai; cho nên không thể uống thêm chén thứ năm được nữa"...
Đó là cảm nhận của nhà bác học Lê Quý Đôn (1726 – 1784) khi thưởng thức những chén chè Shan Tuyết sánh vàng giữa đại ngàn Tây Bắc. Hàng trăm năm qua, lời ngợi ca ấy vẫn khiến người dân địa phương tự hào về “báu vật” xanh của núi rừng.
 |
| Hình ảnh cây chè Shan Tuyết – đặc sản vùng cao Việt Nam. Nguồn: Báo Giáo dục và Thời đại. |
Cây chè Shan Tuyết cổ thụ tại Suối Giàng, huyện Văn Chấn, tỉnh Yên Bái, là biểu tượng độc đáo của vùng núi Tây Bắc. Suối Giàng nổi tiếng không chỉ với khí hậu mát lành, cảnh quan hùng vĩ mà còn bởi quần thể chè Shan Tuyết cổ thụ mọc tự nhiên ở độ cao 1.300–1.800 mét so với mực nước biển. Những cây chè này mang giá trị văn hóa, kinh tế và sinh thái đặc biệt.
Theo Cục Du lịch Quốc gia Việt Nam, quần thể cây Shan Tuyết tại Suối Giàng được các nhà khoa học xác định là “thủy tổ” của cây chè trên thế giới, sở hữu nguồn gen quý hiếm.
Shan Tuyết ở Hoàng Liên Sơn nổi bật với thân cây to lớn, cao từ 5 đến hơn 10 mét, tuổi đời từ 100 đến hơn 300 năm. Điểm đặc trưng của loài chè này là lớp lông tơ trắng mịn phủ trên búp và lá non, tạo nên vẻ đẹp như phủ tuyết – từ đó có tên “Shan Tuyết”.
Những cây chè cổ thụ sinh trưởng hoàn toàn tự nhiên, không cần phân bón hay hóa chất, hấp thụ tinh hoa đất trời, sương mù và khí hậu đặc trưng vùng cao. Nhờ đó, chè Shan Tuyết đạt tiêu chuẩn “sạch”, hương vị thanh tao, vị chát nhẹ và hậu ngọt sâu, nước chè sánh vàng.
Với người dân tộc H’Mông tại Suối Giàng, cây chè Shan Tuyết không chỉ là nguồn sống mà còn mang giá trị tâm linh. Họ coi cây như linh vật, cầu nối giữa con người và thiên nhiên, thể hiện lòng tôn kính với tổ tiên.
Những cây chè cổ thụ, như cây chè khoảng 500 năm tuổi của ông Nguyễn Quang Hoàng, được gọi là “cụ chè” – biểu tượng cho sự bền vững và trường tồn của cộng đồng H’Mông. Cụ chè này cũng là một trong những cây cổ thụ đẹp nhất Việt Nam.
Các câu chuyện, nghi lễ và phong tục liên quan đến cây chè được truyền qua nhiều thế hệ, góp phần tạo nên bản sắc văn hóa độc đáo.
 |
| Sản phẩm từ những cây chè này, đặc biệt là Bạch trà Shan tuyết, mang lại kinh tế cao, giúp người dân địa phương cải thiện đời sống. |
 |
Chè Shan Tuyết Suối Giàng còn là nguồn thu nhập quan trọng cho người dân địa phương. Vùng chè trải rộng khoảng 393 ha, trong đó 293 ha là cây mọc tự nhiên. Sản phẩm như Bạch trà Shan Tuyết có giá trị kinh tế cao, giúp cải thiện đời sống người dân.
Tuy nhiên, chè Shan Tuyết cổ thụ đang đứng trước nguy cơ suy giảm do mối mọt và khai thác quá mức. Năm 2020, Hội Bảo vệ Thiên nhiên và Môi trường Việt Nam đã công nhận 400 cây chè Shan Tuyết tại Suối Giàng là Cây Di sản Việt Nam, nhấn mạnh tầm quan trọng của việc bảo tồn nguồn gen quý của chè “thủy tổ”.
Nhờ những nỗ lực bảo tồn và phát triển bền vững, chè Shan Tuyết Suối Giàng tiếp tục là niềm tự hào của Việt Nam, mang tinh hoa núi rừng tới thế giới.
