Tọa lạc bên dòng Văn Úc uốn lượn, Đền Gắm (xã Tân Minh, Tiên Lãng, Hải Phòng) là một trong những di tích lịch sử lâu đời bậc nhất miền Bắc. Ngôi đền được dựng từ thời vua Lý Cao Tông (thế kỷ XII) nhằm tưởng nhớ Thái phó Ngô Lý Tín, vị danh tướng có nhiều công lao hộ quốc, an dân. Suốt hơn tám thế kỷ tồn tại, nơi đây không chỉ là điểm tựa tâm linh của người dân vùng đất Tiên Lãng, mà còn lưu giữ một “báu vật sống”: cây nhãn cổ thụ hơn 600 năm tuổi, được vinh danh là Cây Di sản Việt Nam từ năm 2017.
Theo ông Đặng Văn Trình (70 tuổi), thủ từ đền Gắm, cây nhãn cổ này có tuổi đời hơn sáu thế kỷ. Tương truyền rằng, sau khi dựng xong đền, người dân Hưng Yên – quê hương của Ngô Lý Tín – đã mang giống nhãn lồng đặc sản về trồng trong khu vườn phía sau hậu cung, như một sự tri ân gửi đến vị tiền nhân. Từ đó đến nay, cây nhãn vẫn xanh tốt, ra hoa kết trái đều đặn mỗi mùa hè, mang theo dấu ấn của hàng trăm mùa nắng gió.
Thân cây có đường kính gần 1 mét, vỏ sần sùi, u cục, như in hằn từng nếp thời gian. Từ độ cao khoảng 4 mét, thân cây chia ra 3 cành lớn, uốn lượn như hình dáng của ba con rồng, vươn mình phủ bóng cả khu vườn rộng gần 100 mét vuông. Từ các nhánh chính, hàng chục cành nhỏ xòe ra, tạo nên tán cây rợp mát giữa sân đền.
 |
| Cây nhãn đã hơn 600 năm tuổi, được công nhận là cây Di sản Việt Nam từ năm 2017. Ảnh: Báo Lao động. |
Vào tháng 9/2024, bão Yagi, một trong những cơn bão mạnh nhất năm đã quét qua khu vực này. Gió lớn khiến hai trong ba cành chính của cây bị gãy. Tuy vậy, Ban Quản lý Di tích đền Gắm đã nhanh chóng cưa bỏ cành gãy, bôi thuốc liền sẹo, giữ lại thân cây khỏe mạnh. Nhờ sự chăm sóc tận tình, hiện nay từ những vết gãy ấy đã bắt đầu nảy chồi non, biểu hiện cho sức sống mãnh liệt và nội lực bền bỉ của “cụ nhãn”.
 |
 |
| Thân cây có đường kính gần một mét, với lớp vỏ xù xì, u nần – dấu tích rõ nét của hơn 600 tồn tại. Ảnh: Báo Lao động. |
Không chỉ riêng “Thần Nhãn”, phía sau đền Gắm là cả một vườn nhãn cổ, với hàng chục cây có tuổi đời hàng trăm năm. Dù đã trải qua bao mùa mưa nắng, những cây nhãn nơi đây vẫn xanh tốt quanh năm, đến hè lại ra hoa trắng xóa, sai trĩu quả, mang hương vị ngọt ngào.
Bên cạnh đó, trong khuôn viên đền còn có cây bàng cổ thụ hơn 300 năm tuổi, nằm bên phải ngôi đền chính. Cùng với “Thần Nhãn”, vườn nhãn cổ và cây bàng tạo nên một hệ sinh thái di sản sống, góp phần làm phong phú thêm giá trị văn hóa – lịch sử – sinh thái của khu di tích.
 |
| Ngoài cây nhãn di sản, phía sau đền Gắm là vườn nhãn cổ với hàng chục cây nhãn có tuổi đời hàng trăm năm. Ảnh: Báo Lao động. |
Người dân làng Cẩm Khê từ bao đời vẫn tự hào về di tích này, coi việc chăm sóc cây cổ thụ là trách nhiệm thiêng liêng truyền từ thế hệ này sang thế hệ khác.
Ngày 26/11/2017, Hội Bảo vệ Thiên nhiên và Môi trường Việt Nam (VACNE) đã chính thức vinh danh cây nhãn tại Đền Gắm là Cây Di sản Việt Nam – một danh hiệu dành cho những cây cổ thụ có giá trị đặc biệt về mặt sinh học, lịch sử và văn hóa. Cây không chỉ là một thực thể sống mà còn là biểu tượng gắn kết cộng đồng, nơi hội tụ ký ức và tinh thần dân tộc.
