Đến Ngọa Vân để hiểu sâu hơn một nhân cách văn hóa lớn

Từ trải nghiệm di sản đến nguồn cảm hứng sáng tạo

Quang cảnh Quần thể chùa - am Ngọa Vân (Quảng Ninh) nhìn từ trên cao.

Trong hai ngày 7 - 8/9, tại Quần thể chùa - am Ngọa Vân (Quảng Ninh), Liên hiệp các Hội Văn học Nghệ thuật Việt Nam phối hợp với Thời báo Văn học Nghệ thuật (ARTTimes) và Công ty CP Văn hóa Du lịch Ngọa Vân tổ chức chương trình gặp gỡ văn nghệ sĩ, nhạc sĩ, nhằm thông tin về cuộc vận động sáng tác “Ngọa Vân và Phật Hoàng Trần Nhân Tông”.

PGS.TS, nhạc sĩ Đỗ Hồng Quân, Phó Chủ tịch không chuyên trách Ủy ban Trung ương Mặt trận Tổ quốc Việt Nam, Chủ tịch Liên hiệp các Hội Văn học nghệ thuật Việt Nam; TS. Bùi Hữu Dược, nguyên Vụ trưởng Vụ Phật giáo, Ban Tôn giáo Chính phủ cùng các văn nghệ sĩ dâng hương.

Chương trình trải nghiệm văn hóa và sáng tác nghệ thuật “Ngọa Vân - Miền cảm hứng” đã đưa hơn 60 văn nghệ sĩ đến với không gian núi rừng, di sản và văn hóa Trúc Lâm. Tham dự chương trình có PGS.TS, nhạc sĩ Đỗ Hồng Quân, Phó Chủ tịch không chuyên trách Ủy ban Trung ương Mặt trận Tổ quốc Việt Nam, Chủ tịch Liên hiệp các Hội Văn học nghệ thuật Việt Nam; TS. Bùi Hữu Dược, nguyên Vụ trưởng Vụ Phật giáo, Ban Tôn giáo Chính phủ.

Không đơn thuần là một chuyến đi thực tế, chương trình được thiết kế như một hành trình để người làm nghệ thuật tạm rời nhịp sống đô thị, bước vào không gian của núi rừng, di sản và Thiền. Tại đây, những gì vốn được biết qua sách vở, tư liệu hay hình ảnh được chuyển thành trải nghiệm trực tiếp.

Các văn nghệ sĩ trải nghiệm không gian Làng Thiền Ngọa Vân, tham quan không gian trưng bày di sản Trúc Lâm tại chương trình gặp gỡ văn nghệ sĩ, nhạc sĩ tham gia cuộc vận động sáng tác “Ngọa Vân và Phật Hoàng Trần Nhân Tông”.

Các văn nghệ sĩ trải nghiệm không gian Làng Thiền Ngọa Vân, tham quan không gian trưng bày di sản Trúc Lâm và giao lưu nghệ thuật. Đoàn cũng trải nghiệm cáp treo giữa núi rừng, hành hương qua Chùa Ngọa Vân Trung, Chùa Ngọa Vân Thượng, Am Ngọa Vân, Tháp Phật Hoàng, Đỉnh Bàn Cờ Tiên và khép lại hành trình bằng trải nghiệm Thiền trà Ngọa Vân.

Điểm đặc biệt của chương trình nằm ở cách tiếp cận di sản từ góc nhìn của người sáng tạo. Văn nghệ sĩ không chỉ đứng ngoài quan sát một di tích, mà trực tiếp bước vào không gian văn hóa, cảm nhận cảnh quan, mây núi, sự tĩnh lặng và những lớp trầm tích lịch sử, tư tưởng được lưu giữ qua thời gian.

TS. Bùi Hữu Dược ( thứ 2 từ phải qua) trực tiếp dẫn đoàn, giới thiệu và chia sẻ nhiều tư liệu, câu chuyện xoay quanh Phật Hoàng Trần Nhân Tông, Thiền phái Trúc Lâm và không gian văn hóa - tâm linh Ngọa Vân - Yên Tử.

Trong hành trình ấy, TS. Bùi Hữu Dược trực tiếp dẫn đoàn, giới thiệu và chia sẻ nhiều tư liệu, câu chuyện xoay quanh Phật Hoàng Trần Nhân Tông, Thiền phái Trúc Lâm và không gian văn hóa - tâm linh Ngọa Vân - Yên Tử. Những câu chuyện về núi Bảo Đài, dốc Khôi Nguyên, Am Ngọa Vân, Đỉnh Bàn Cờ, Trại Lốc, Suối đá hai màu... được đặt trong mối liên hệ với cuộc đời, tư tưởng và nhân cách của Phật Hoàng.

Theo TS. Bùi Hữu Dược, trong quần thể Di tích và danh thắng Yên Tử được UNESCO công nhận là Di sản thế giới, Ngọa Vân là điểm lõi, gắn với những năm tháng cuối đời và quá trình tu hành của Phật Hoàng. Vì vậy, mỗi địa danh nơi đây đều có thể mở ra một câu chuyện, một lớp nghĩa và một góc tiếp cận đối với người sáng tác.

Suối đá hai màu, với đá mang màu nâu và trắng, gắn với cách lý giải về mối quan hệ giữa “Đạo” và “Đời”. Phủ Am Trà gắn với văn hóa trà và những câu chuyện về đời sống, ngoại giao, quốc kế dân sinh. Đỉnh Bàn Cờ lại gợi liên tưởng đến tầm nhìn của Phật Hoàng về non sông, đất nước.

Những địa danh ấy vì thế không chỉ là tư liệu lịch sử. Khi văn nghệ sĩ trực tiếp bước qua, quan sát và cảm nhận, những câu chuyện được nghe có thêm chiều sâu của trải nghiệm. Đây chính là điểm khởi đầu quan trọng để một địa danh lịch sử có thể trở thành chất liệu của sáng tạo nghệ thuật.

Nhìn Phật Hoàng từ nhiều chiều kích

Một trong những nội dung được quan tâm trong hành trình là cách nhìn về Phật Hoàng Trần Nhân Tông. Theo TS. Bùi Hữu Dược, khi khai thác đề tài này, văn nghệ sĩ không nên chỉ nhìn Trần Nhân Tông như một nhân vật tôn giáo hay một vị vua đã khoác áo cà sa.

TS. Bùi Hữu Dược giới thiệu và chia sẻ nhiều tư liệu, câu chuyện xoay quanh Phật Hoàng Trần Nhân Tông, Thiền phái Trúc Lâm và không gian văn hóa - tâm linh Ngọa Vân - Yên Tử.

“Trần Nhân Tông không chỉ là Phật, Ngài còn là một nhà kinh tế xuất chúng, một nhà quân sự lỗi lạc và một vị vua yêu dân như con”, ông Bùi Hữu Dược nhấn mạnh.

Từ cách nhìn đó, chân dung Trần Nhân Tông được mở rộng ra nhiều chiều kích. Ngài là vị minh quân có công lớn với đất nước, một nhà bang giao xuất sắc, người sáng lập Thiền phái Trúc Lâm, một người tu hành và đồng thời là một tác gia để lại những áng thơ văn có giá trị.

TS. Bùi Hữu Dược cho biết ông đã dịch lại 35 bài thơ của Trần Nhân Tông theo hướng sử dụng ngôn ngữ gần hơn với độc giả hiện nay. Đây cũng là một cách để những giá trị mà tiền nhân để lại vượt qua khoảng cách thời gian, đến gần hơn với con người đương đại.

Cách tiếp cận ấy đặc biệt có ý nghĩa đối với sáng tác nghệ thuật. Nếu chỉ nhìn Trần Nhân Tông từ một phương diện, không gian sáng tạo dễ bị giới hạn trong những hình ảnh quen thuộc. Nhưng khi tiếp cận Ngài như một nhân cách văn hóa lớn, văn nghệ sĩ có thể tìm thấy nhiều câu chuyện hơn: từ trách nhiệm của người đứng đầu đất nước, tinh thần yêu nước thương dân, tư tưởng nhập thế đến đời sống tâm linh, triết lý Thiền và sự an nhiên của một con người đã đi qua những bước ngoặt lớn của cuộc đời.

TS. Bùi Hữu Dược cũng dành nhiều thời gian lý giải một câu hỏi được các văn nghệ sĩ quan tâm: Phật Hoàng chỉ ở Ngọa Vân khoảng một năm bốn tháng, vậy điều gì khiến vùng đất này trở thành nguồn cảm hứng lớn cho sáng tác?

Theo ông, ý nghĩa không nằm ở độ dài thời gian mà ở những giá trị kết tinh trong chặng cuối cuộc đời Phật Hoàng. Ngọa Vân là nơi Ngài tu hành và hóa Phật, nhưng phía sau sự lựa chọn ấy còn có nhiều lớp nghĩa về nguồn cội nhà Trần, chữ hiếu, tinh thần nhập thế, lối sống giản dị và trách nhiệm đối với dân, với nước.

Hình ảnh một người từng là thái tử, làm vua rồi trở thành thái thượng hoàng, cuối đời lựa chọn cuộc sống khổ hạnh nơi núi cao tự thân đã chứa đựng sức gợi lớn đối với nghệ thuật.

Từ những câu chuyện ấy, Ngọa Vân không chỉ hiện lên như một không gian tâm linh mà còn là nơi hội tụ của lịch sử, tư tưởng, văn hóa và nhân cách. Đó là những lớp giá trị có thể được văn học, âm nhạc, hội họa và nhiều loại hình nghệ thuật tiếp tục khai thác bằng những ngôn ngữ mới.

Giữa thời đại AI, tìm lại giá trị của trải nghiệm thật

Chia sẻ tại chương trình, nhạc sĩ Đỗ Hồng Quân cho rằng việc tổ chức hoạt động trải nghiệm và sáng tác tại Ngọa Vân trong bối cảnh hiện nay là một cách để văn nghệ sĩ tìm về cội nguồn giữa những biến chuyển mạnh mẽ của thời đại công nghệ.

PGS.TS, nhạc sĩ Đỗ Hồng Quân, Phó Chủ tịch không chuyên trách Ủy ban Trung ương Mặt trận Tổ quốc Việt Nam, Chủ tịch Liên hiệp các Hội Văn học nghệ thuật Việt Nam chia sẻ về cuộc vận động sáng tác “Ngọa Vân và Phật Hoàng Trần Nhân Tông”

Khi trí tuệ nhân tạo (AI) ngày càng tham gia sâu vào quá trình sáng tạo, những không gian văn hóa giàu chiều sâu như Ngọa Vân càng có ý nghĩa trong việc giúp người nghệ sĩ tìm lại sự tĩnh lặng, trải nghiệm và những rung động có tính cá nhân.

AI có thể hỗ trợ con người tạo ra những sản phẩm nhanh hơn, nhưng một tác phẩm có chiều sâu vẫn cần cảm xúc, trải nghiệm và khả năng đối thoại của người sáng tạo với đời sống. Bởi vậy, việc đặt người nghệ sĩ vào một không gian văn hóa cụ thể, để họ trực tiếp quan sát, lắng nghe và cảm nhận, tạo ra những chất liệu mà việc tiếp nhận thông tin đơn thuần khó có thể thay thế.

Theo nhạc sĩ Đỗ Hồng Quân, với một chủ đề mang đậm yếu tố lịch sử, văn hóa và tâm linh như Ngọa Vân và Phật Hoàng Trần Nhân Tông, người sáng tác cần vượt qua việc khai thác đơn thuần những hình ảnh quen thuộc.

Trong lĩnh vực âm nhạc, tác phẩm không chỉ cần bảo đảm tính nghệ thuật mà còn phải thấm đẫm Phật tính và tính Thiền. Những giai điệu được sáng tác từ vùng đất này cần gợi được sự thanh tịnh, bình an, phù hợp với tinh thần của không gian Ngọa Vân.

Ông Đỗ Hồng Quân đánh giá việc tổ chức cuộc vận động sáng tác văn học nghệ thuật “Ngọa Vân và Phật Hoàng Trần Nhân Tông” là một lựa chọn mạnh dạn, bởi đây là đề tài không dễ tiếp cận. Tuy nhiên, chính chiều sâu của vùng đất, tư tưởng và nhân cách Phật Hoàng lại mở ra nhiều khả năng sáng tạo nếu người nghệ sĩ thực sự đến, trải nghiệm và tìm hiểu.

Ông Trần Đình Lâm - Đại diện Công ty Cổ phần Du lịch Văn hóa Ngọa Vân Yên Tử chia sẻ tại chương trình gặp gỡ văn nghệ sĩ, nhạc sĩ tham gia cuộc vận động sáng tác “Ngọa Vân và Phật Hoàng Trần Nhân Tông”.

Trong buổi giao lưu, các văn nghệ sĩ cũng chia sẻ về những tác phẩm đã sáng tác, đang sáng tác và những ý tưởng mới về Ngọa Vân, Yên Tử, Phật Hoàng Trần Nhân Tông. Mỗi người tìm thấy một điểm tiếp cận riêng: từ hình tượng vị vua anh minh, tinh thần yêu nước, thương dân đến tư tưởng nhập thế của Thiền phái Trúc Lâm, vẻ đẹp của non thiêng hay sự an nhiên trong triết lý sống của Phật Hoàng.

Các văn nghệ sĩ chia sẻ tại chương trình gặp gỡ văn nghệ sĩ, nhạc sĩ tham gia cuộc vận động sáng tác “Ngọa Vân và Phật Hoàng Trần Nhân Tông”.

Đây cũng là chuyến trải nghiệm thứ hai được tổ chức trong khuôn khổ cuộc vận động sáng tác “Ngọa Vân và Phật Hoàng Trần Nhân Tông” do Liên hiệp các Hội Văn học nghệ thuật Việt Nam phối hợp Thời báo Văn học nghệ thuật phát động.

Giao lưu tặng sách tại chương trình gặp gỡ văn nghệ sĩ, nhạc sĩ tham gia cuộc vận động sáng tác “Ngọa Vân và Phật Hoàng Trần Nhân Tông”.

Giao lưu tặng sách tại chương trình gặp gỡ văn nghệ sĩ, nhạc sĩ tham gia cuộc vận động sáng tác “Ngọa Vân và Phật Hoàng Trần Nhân Tông”.

Điều đáng ghi nhận từ chương trình không chỉ là những trải nghiệm mà các văn nghệ sĩ có được sau hành trình, mà còn ở một cách tiếp cận di sản giàu tính gợi mở. Di sản không còn chỉ được nhìn như một đối tượng cần bảo tồn, mà trở thành nguồn chất liệu để nghệ thuật tiếp tục kể những câu chuyện mới.

TS. Bùi Hữu Dược chụp ảnh lưu niệm cùng các văn nghệ sĩ tại chương trình gặp gỡ văn nghệ sĩ, nhạc sĩ tham gia cuộc vận động sáng tác “Ngọa Vân và Phật Hoàng Trần Nhân Tông”.

Từ những bước chân trên vùng núi thiêng, những câu chuyện về Phật Hoàng, không gian Thiền và những lớp trầm tích văn hóa, Ngọa Vân có thể trở thành điểm khởi đầu cho những tác phẩm mới.

Khi ấy, sáng tác không chỉ góp phần lan tỏa giá trị di sản, mà chính nghệ thuật cũng trở thành một phương thức để di sản được tiếp nhận, đối thoại và sống tiếp trong tâm thức công chúng đương đại.